28η Οκτωβρίου χωρίς σχολικές γιορτές , παρελάσεις και εννοείται την «Υπολοχαγό Νατάσα» είναι σαν να λέμε… Πάσχα χωρίς κόκκινα αυγά και «Ιησού από τη Ναζαρέτ».
Γιατί, υπάρχουν ιεροτελεστικά ραντεβού που δεν σπάνε και δεν πρέπει να σπάσουν με τίποτα… Η 28η Οκτωβρίου με την Αλίκη Βουγιουκλάκη να κουβαλάει στην πλάτη της όλο το δράμα, την αυταπάρνηση, τις στάχτες της Αντίστασης και το αξεπέραστο «Μαξ, όχι Μαξ, σου είπα ψέματα!», είναι ένα από αυτά. Είναι η δική μας πολιτιστική σταθερά, ίσως η πιο εμβληματική κινηματογραφική ρωγμή στην εθνική μας μνήμη, μια ταινία-σταθμός που καταφέρνει να συγκινεί γενιές και γενιές και που κάθε φορά που προβάλλεται και όσες φορές και να την έχουμε δει, μας κάνει πάντα να ανατριχιάζουμε με το βάρος των επιλογών, τη θυσία και την υπέρτατη αγάπη για την πατρίδα.
Όχι “τι”, αλλά “γιατί” γιορτάζουμε; (Μια κουβέντα με τα παιδιά μας πέρα από τα στερεότυπα)
Όλο και πιο συχνά τα τελευταία χρόνια, ακούμε φωνές αμφισβήτησης ή μια διάχυτη κούραση απέναντι στις εθνικές επετείους. Κάποιοι τις προσπερνούν με σκεπτικισμό ή αδιαφορία, κουρασμένοι από μια τυπολατρική, «στημένη» πατριδοκαπηλία του παρελθόντος. Όταν ανοίγει η συζήτηση για την κατάργηση των μαθητικών παρελάσεων ή τον ανασχηματισμό των σχολικών εορτών, πολλοί μπερδεύουν τον εκσυγχρονισμό των θεσμών με τη λήθη. Όμως, ο αληθινός εκσυγχρονισμός προϋποθέτει τη μνήμη. Όταν αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο προσεγγίζουμε το παρελθόν, δεν σημαίνει ότι το διαγράφουμε. Αντίθετα, το μετατρέπουμε από μια μουσειακή, «στεγνή» υποχρέωση σε ζωντανή βιωματική εμπειρία.
Άλλωστε, όπως συχνά επισημαίνουν εύστοχα αρκετά σύγχρονα άρθρα γνώμης, μια κοινωνία χωρίς μνήμη είναι απλώς ένας άνθρωπος με αμνησία. Άρα:
-
- Γιορτάζοντας την 28η Οκτωβρίου, δεν μαθαίνουμε στα παιδιά μας να γιορτάζουν τον πόλεμο, αλλά να τιμούν τους πεσόντες μαχόμενους για την αυταπάρνηση και τα υψηλά τους ιδανικά. Είναι αλήθεια, πως η Ελλάδα παρουσιάζει μια παγκόσμια ιδιαιτερότητα: δεν γιορτάζει την απελευθέρωση, όπως είθισται σε άλλες ευρωπαϊκές επετείους, αλλά την έναρξη της αντίστασης. Ωστόσο, αυτό δε σημαίνει ότι τιμούμε τον όλεθρο, αλλά την ακαριαία ομοψυχία απέναντι στο σκοτάδι.
- Δεν είπε η χώρα μας “ΟΧΙ” στην Ειρήνη, αλλά “ΌΧΙ” στην υποδούλωση, “ΌΧΙ” στην παραίτηση, “ΌΧΙ” στον απολυταρχισμό”, “ΌΧΙ” στην άνευ όρων παράδοση, “ΌΧΙ” στην απογύμνωση της εθνικής μας υπερηφάνειας και αξιοπρέπειας… Και πίσω από αυτό το ηχηρό “ΌΧΙ”, κρυβόταν ένα ακόμη πιο ηχηρό και διαχρονικό “ΝΑΙ”. “ΝΑΙ” στην ελευθερία, την αξιοπρέπεια και τη δημοκρατία. “ΝΑΙ” στην εθνική κυριαρχία, στην ομοψυχία και την αυταπάρνηση απλών ανθρώπων που παραμέρισαν το “εγώ” για χάρη του “εμείς”. Ήταν μια καθολική κατάφαση στον ανθρωπισμό απέναντι στη βαρβαρότητα του ολοκληρωτισμού και, πάνω από όλα, ένα “ΝΑΙ” στην ελπίδα για ένα ελεύθερο “αύριο”, την οποία οφείλουμε να κρατήσουμε ζωντανή ως παρακαταθήκη για τη νέα γενιά.
- Εξηγούμε με απόλυτη ειλικρίνεια και κοινή λογική ότι η 28η Οκτωβρίου είναι η γιορτή της αξιοπρέπειας. Γιατί, η ελευθερία, όπως και η δημοκρατία δεν χαρίζονται… κερδίζονται, από απλούς ανθρώπους που αναγκάστηκαν να γίνουν ήρωες. Και δεν ήταν τίποτα υπερ-ήρωες της Marvel, με μαγικές ή εξωπραγματικές δυνάμεις, αλλά κοινοί άνθρωποι, όπως η μαμά, ο μπαμπάς, ο παππούς, η γιαγιά, με αληθινές δυνάμεις, που θυσίασαν τη ζωή τους για την απελευθέρωση της πατρίδας τους και των παιδιών του “αύριο”!
Φιλοπατρία vs Εθνικισμού
Η απάντηση στο ερώτημα ορισμένων σκεπτικιστών ιδίως, νεότερης γενιάς, για το αν και κατά πόσο αυτή η στάση ταυτίζεται με τον εθνικισμό, κρύβεται στην ίδια τη φύση των αγώνων. Εθνικισμός είναι η επεκτατικότητα των λαών, η επιβολή και η προσπάθεια να βρεθούν όλοι υπό την κυριαρχία ενός. Αυτό που βίωσε και αποτύπωσε η χώρα μας δεν ήταν εθνικισμός· ήταν υπεράσπιση και διεκδίκηση της εθνικής αξιοπρέπειας και υπερηφάνειας. Ήταν η αμυντική στάση ενός λαού που δεν ζήτησε ποτέ να υποδουλώσει κανέναν, αλλά πολέμησε με όλο του το “είναι” για να παραμείνει ελεύθερος, αφήνοντας μια παρακαταθήκη που παραμένει ζωντανή και αναλλοίωτη στον χρόνο.
Το «Αδύνατο» της υποταγής και το μάθημα της Πολιτείας ΠΛάτωνα
Αυτή η ανάγκη για αξιοπρέπεια αποτυπώθηκε ανάγλυφα στη δραματική νυχτερινή συζήτηση της 28ης Οκτωβρίου 1940 ανάμεσα στον Ιωάννη Μεταξά και τον Ιταλό πρεσβευτή Εμανουέλε Γκράτσι. Όταν ο Γκράτσι επέδωσε το τελεσίγραφο απαιτώντας την παράδοση «στρατηγικών σημείων» χωρίς καν να τα κατονομάζει, ο Μεταξάς πρόφερε το ιστορικό «Alors, c’est la guerre» (Λοιπόν, αυτό σημαίνει πόλεμο). Καθώς ο Ιταλός διπλωμάτης προσπάθησε ελιγμένα να τον πείσει ότι η υποδοχή του ιταλικού στρατού θα μπορούσε να γίνει ειρηνικά, ο Μεταξάς τον διέκοψε ξεκάθαρα: «Vous voyez bien que c’est impossible!» (Βλέπετε καλά ότι αυτό είναι αδύνατον!).
Όπως εύστοχα σημειώνει το Skai.gr σε ιστορικό του αφιέρωμα, η άρνηση αυτή μετατράπηκε ακαριαία σε μια «στιγμή ενότητας και αξιοπρέπειας που καθόρισε το ποιοι είμαστε — όχι μόνο ως λαός, αλλά ως ιδέα» [Skai.gr], παραμερίζοντας τις εσωτερικές πολιτικές διαφορές (ακόμα και το γεγονός ότι ο ίδιος ο Μεταξάς ηγούνταν ενός αυταρχικού, δικτατορικού καθεστώτος) μπροστά στην υπέρτατη αξία της ελευθερίας.
Η διατήρηση αυτής της συλλογικής συνείδησης, ωστόσο, δεν είναι μια αυτονόητη διαδικασία. Ήδη από την αρχαιότητα, στο 8ο βιβλίο της Πολιτείας του, ο Πλάτων προειδοποιούσε για τους εγγενείς κινδύνους των δημοκρατικών πολιτευμάτων όταν αυτά χάνουν το μέτρο τους. Ο μεγάλος φιλόσοφος εξηγούσε ότι όταν μια κοινωνία «μεθάει» από μια άκρατη, άλογη ελευθερία αποκομμένη από τις αρετές, διολισθαίνει σταδιακά στην αναρχία, την ασυδοσία και την κατάλυση των αξιών, ανοίγοντας τελικά τον δρόμο στην τυραννία.
Η πλατωνική αυτή προειδοποίηση μοιάζει συγκλονιστικά επίκαιρη σήμερα, καθώς η σύγχρονη ελεύθερη Ελλάδα τείνει συχνά να χάνει το μέτρο των αξιών, της δικαιοσύνης και του αμοιβαίου σεβασμού. Εγκλωβισμένοι στη σφαίρα ενός στείρου ατομικισμού, λησμονούμε την πίστη σε ιδεώδη που ξεπερνούν το «εγώ» μας. Κι όμως, η συνέχεια ενός τόπου βασίζεται ακριβώς στη μετάδοση αυτής της ιστορικής μνήμης στη νέα γενιά, ώστε να δοθεί ξανά βάση στους ανθρώπους της, στην ευγνωμοσύνη και στη συλλογική ευθύνη.
Όταν η μνήμη διατηρείται και γίνεται αυτογνωσία και όχι μίσος για τους άλλους λαούς ή στον αντίποδα, απαξίωση και αδιαφορία για τον ίδιο μας τον λαό, τότε παύει να είναι μια βαριά σχολική αγγαρεία και μετατρέπεται σ’ ένα αληθινό και ζωντανό μάθημα ζωής.
Πώς μετατρέπεται, όμως, αυτό το μεγάλο μάθημα ιστορίας σε πράξη μέσα στο ίδιο μας το σπίτι; Πώς παίρνουν οι αφηρημένες έννοιες της ελευθερίας και της αξιοπρέπειας σχήμα στα μάτια των παιδιών; Η απάντηση κρύβεται στην παιδική δημιουργικότητα.
Πατήστε εδώ για να διαβάσετε το δεύτερο μέρος του αφιερώματός μας / στο επόμενο άρθρο μας, όπου οι προβληματισμοί και η ιστορική αλήθεια γίνονται πράξη, χειροτεχνία και χρώμα, μέσα από πέντε εύκολες και συμβολικές κατασκευές που φτιάξαμε μαζί με τα παιδιά και τους πολύχρωμους συμμάχους μας!
Βιβλιογραφικές Αναφορές & Πηγές:
- Γκράτσι, Ε. (2008). Η αρχή του τέλους: Η επιχείρηση κατά της Ελλάδος. Αθήνα: Εκδόσεις Εστία (περιγραφή της στιχομυθίας και της φράσης «Vous voyez bien que c’est impossible!»).
- Skai.gr (2024). «”ΟΧΙ”: Τι σημαίνει η λέξη που άλλαξε την Ιστορία – 84 χρόνια μετά» [Skai.gr].
- Πλάτων, Πολιτεία, Βιβλίο Η΄, ενότητες 562b – 563d (για τον κίνδυνο της άκρατης ελευθερίας και την αναρχία στα δημοκρατικά πολιτεύματα).
