Της Ευρυδίκης Χρήστου
Ζούμε σε έναν επικίνδυνο, φαύλο κύκλο. Έναν κύκλο αμοιβαίας απαξίωσης: γονείς απέναντι σε εκπαιδευτικούς, εκπαιδευτικοί απέναντι σε γονείς, παιδιά απέναντι σε δασκάλους και ούτω καθεξής. Κι όταν το σχολείο μετατρέπεται σε πεδίο έντασης και οι εκπαιδευτικοί βρίσκονται αντιμέτωποι με διαδικασίες αυτόφωρης σύλληψης εν ώρα καθήκοντος, είναι φανερό πως έχουμε αγγίξει έναν επικίνδυνο πάτο. Οποιαδήποτε μέτρα ή νόμοι παραμένουν “πασαλείμματα” αν δεν γιατρέψουμε τη ρίζα του προβλήματος.
Το έργο του δασκάλου είναι αποστολή… είναι λειτούργημα. Κι όμως, αυτό το λειτούργημα βάλλεται καθημερινά. Και βάλλεται από παντού. Πρόσφατα η μεγάλη μου κόρη μου μετέφερε ένα περιστατικό που με συγκλόνισε, με λύπησε , με εξόργισε, με προβλημάτισε βαθιά: παιδιά του Γυμνασίου επιτέθηκαν φραστικά, με πολύ άσχημους χαρακτηρισμούς, στη δασκάλα της –η οποία τυγχάνει να είναι και πρώην δική τους δασκάλα– εν ώρα μαθήματος, πετώντας της κατάμουτρα φράσεις όπως: “Ήσασταν πολύ κακιά, ελπίζουμε τώρα να μην είστε έτσι” κι άλλα ακόμη πιο σκληρά λόγια. Παρόλο που σύσσωμη η τάξη, την υπερασπίστηκε και εναντιώθηκε απέναντι στο άδικο, η γυναίκα βρισκόταν σε απόγνωση, έτοιμη να βάλει τα κλάματα.
Ίσως είναι καιρός να αναρωτηθούμε: Όταν τα ίδια τα παιδιά αποδομούν την αυθεντία με τέτοια απαξίωση, πάνω σε τι θεμέλια χτίζουμε το μέλλον;
Όρια, σεβασμός και ο καθρέφτης μας
Κανένας δάσκαλος δεν έχει το δικαίωμα να προσβάλλει ή να μιλάει άσχημα σε ένα παιδί, πόσο μάλλον νηπιακής ηλικίας.
Και ναι μπορεί να υπάρχουν εκείνοι οι λίγοι που, είτε από επαγγελματική εξάντληση είτε από έλλειψη παιδαγωγικής κατάρτισης, υψώνουν τοίχους ή πληγώνουν ψυχές.
Όμως από την άλλη, πρέπει να μπει ένα όριο και στα παιδιά. Να τους μιλήσουμε για τον σεβασμό, να τους μάθουμε τη βαθύτερη έννοια του, μέσα από ιστορίες, παρουσία, μοίρασμα, νοιάξιμο, βλέμμα, παραδειγματισμό, στάση ζωής. Να τους μάθουμε την ουσία, όχι τον “καθωσπρεπισμό” και το “φαίνεσθαι”.
Τα παιδιά είναι ο καθρέφτης μας· μας βλέπουν, μας αφουγκράζονται και συμπεριφέρονται ακριβώς όπως εμείς.
Σήμερα , τείνουμε να μεγαλώνουμε παιδιά ανοριοθέτητα, στο όνομα της αυτονομίας, της ανεξαρτησίας, της ελεύθερης βούλησης, της ισχυρής άποψης, του “προχώ”. Όμως, η έλλειψη ορίων δεν είναι ένδειξη ελευθερίας· είναι εγκατάλειψη. Όταν τα παιδιά δεν μαθαίνουν να σέβονται τον κόπο του άλλου, τότε χάνεται παντελώς το μέτρο.
Κι ας μην ξεχνάμε πως ανάμεσα στα γκρίζα σύννεφα της Εκπαίδευσης, υπάρχουν εκείνες οι Θεο-φώτεινες ηλιαχτίδες που αφήνουν ανεξίτηλο αποτύπωμα στις καρδιές των παιδιών. Αυτές οι ηλιαχτίδες έχουν όνομα: είναι ο κύριος Γρηγόρης, ο κύριος Θοδωρής, η κυρία Ειρήνη και πολλοί πολλοί ακόμη γνωστοί – άγνωστοι… που είχαμε τη χαρά να γνωρίσουμε ως παιδιά και σήμερα ως γονείς των παιδιών μας…
Αυτοί οι εκπαιδευτικοί συμπληρώνουν ακριβώς το κομμάτι που λείπει από το σπίτι, επειδή εμείς οι γονείς τρέχουμε διαρκώς πίσω από τους χρόνους της επιβίωσης.
Στέκομαι με ευγνωμοσύνη στον εξαιρετικό δάσκαλο της μικρής μου κόρης, τον κύριο Γρηγόρη, ο οποίος φέτος, ήρθε ξανά στο σχολείο και ανέλαβε τα καθήκοντά του στο ολοήμερο και το μάθημα των Θρησκευτικών. Εκεί που το μάθημα αυτό τείνει να γίνει ανύπαρκτο και περιφέρεται πολλές φορές ως φάντασμα στις σχολικές αίθουσες, ο κύριος Γρηγόρης μιλάει για έννοιες βαθιές με τρόπο απολύτως κατανοητό στα παιδιά. Η κόρη μου ήρθε στο σπίτι και μου εξήγησε με δικά της λόγια τι σημαίνουν τα νοήματα του «Πάτερ Ημών». Όταν της μετέφρασα στη συνέχεια το Πάτερ Ημών, παραξενεύτηκε. Εντυπωσιάστηκε. Το ίδιο έκανε και μετά, με την παραβολή του Τελώνη και του Φαρισαίου. “Μαμά, πώς τα ξέρεις”, μου είπε. ΚΙ εγώ παρόλο που εκείνη τη στιγμή ντράπηκα πολύ περισσότερο από ότι υπερηφανεύτηκα, της απάντησα “από το σχολείο”. Κι όμως, τόσα χρόνια μετά και τα θυμόμουν… Γιατί είχα κι εγώ τους δικούς μου “Γρηγόρηδες”! Μέσα μου όμως, νιώθω πως ακόμη της οφείλω μια εξήγηση, γιατί ενώ τα ήξερα δεν μπήκα ποτέ στον κόπο να της μιλήσω γι’ αυτά, να της τα διηγηθώ, όπως ο κύριος Γρηγόρης. Δεν είναι τα Θρησκευτικά, ο Χριστιανισμός ή τα Θεία, αλλά τα νοήματα και η ουσία. Είναι οι παραδόσεις και οι ηθικές αξίες. Η έννοια της Αλληλεγγύης και της Συγχώρεσης. Τα πάθη, τα λάθη των ανθρώπων και οι αδυναμίες.
Αυτά ακριβώς, τα ουσιώδη, που εμείς, στη χαώδη και αγχωτική καθημερινότητά μας, συχνά ξεχνάμε να τους μεταδώσουμε, έρχονται αυτοί οι καλοί δάσκαλοι και τους τα διηγούνται με τέτοιον τρόπο ώστε να τα οικειοποιηθούν, να τα κάνουν κτήμα τους.
Γιατί, ο (δι-)δάσκαλος αυτό ακριβώς καλείται να κάνει και ετυμολογικά: να Διδάξει … την ομαδικότητα, τη συνεργασία, την αλληλεγγύη, μα πάνω απ’ όλα την αγάπη και τον σεβασμό για τον συνάνθρωπο, τη φύση, τον πολιτισμό, αξίες που θα τους διέπουν μια ζωή.
Για την Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ:
«Ο δάσκαλος πρέπει να κάθεται δίπλα στα παιδιά και όχι απέναντί τους». Ο δάσκαλος, λοιπόν, οφείλει εκτός από πνευματική τροφοδότηση να φροντίζει ώστε να γεφυρώσει το ψυχικό χάσμα με τους μαθητές, να ασχοληθεί με τους εφηβικούς προβληματισμούς τους, τους φόβους, τις ανησυχίες τους και μαζί να συμπορεύονται στα μαθητικά χρόνια.
Και αν όλοι δεν μπορούν… ένας δάσκαλος τελικά μπορεί να φέρει την άνοιξη, όπως έλεγε και η σπουδαία Άλκη Ζέη…
Πόσοι «Γρηγόρηδες» δεν υπάρχουν στα σχολεία μας; Άνθρωποι με περίσσια αγάπη και διάθεση να προσφέρουν, να φωτίσουν τις ψυχές των παιδιών μας… Γιατί, σύμφωνα με την ποιητική παρετυμολογία, η λέξη “δάσκαλος” συνδέεται με το αρχαίο ρήμα δάω που σημαίνει «φωτίζω»! Πόσο προτιμώ την όμορφη αυτή παρετυμολογία παρά την αυστηρή επιστημονική της ρίζα! Πόσο τέλεια αποδίδει το πνευματικό βάθος και το λειτούργημα του δασκάλου στην κοινωνία! Του προσδίδει την ερμηνεία του «φωτιστή των ψυχών»!
“ Όλα αυτά τα χρόνια που πηγαίνω από σχολείο σε σχολείο, κατέληξα στο συμπέρασμα πως όλα εξαρτώνται από τον δάσκαλο. Είτε το σχολείο βρίσκεται σε μεγάλη πόλη είτε σε μικρή ή και σε χωριό ακόμα, εντυπωσιάζομαι από τα παιδιά που κάνουν τόσα δημιουργικά πράγματα, που ξέρουν να συνομιλούν κι έχουν διαβάσει τόσα βιβλία που απορείς πώς βρίσκουν τον χρόνο. Κι όλα αυτά γιατί υπάρχει ένας δάσκαλος που κλέβει ώρες από μαθήματα και από τη ζωή του για να κάνει τα παιδιά -δύσκολο πράγμα σήμερα -να αγαπήσουν το βιβλίο και να ξεφύγουν από το βαρετό πρόγραμμα του σχολείου. Τους θαυμάζω αυτούς τους δασκάλους. Μέσα στις δύσκολες και άχαρες μέρες που ζούμε, αυτοί είναι μια αχτίδα ελπίδας. Ένας δάσκαλος μπορεί να φέρει την άνοιξη», Άλκη Ζέη
Το σύστημα νοσεί από “γνώση χωρίς ψυχή”…
Συχνά και εσφαλμένα, συγχέουμε την ακαδημαϊκή γνώση με την παιδεία. Η πρώτη είναι η συσσώρευση πληροφοριών, οι τύποι, οι αριθμοί, η στείρα αποστήθιση. Η δεύτερη, όμως, είναι αυτό που απομένει όταν τα παιδιά περάσουν το κατώφλι και της ανώτατης εκπαιδευτικής βαθμίδας. Είναι ο τρόπος που θα σταθούν απέναντι στη ζωή, στον συνάνθρωπο, η εσωτερική τους πυξίδα.
Και εδώ τίθεται το αιώνιο ερώτημα: Πρέπει οι εκπαιδευτικοί να είναι και παιδαγωγοί; Η απάντηση είναι καταφατικά και απόλυτα ναι. Ένας δάσκαλος δεν πρέπει να είναι απλώς ένας διεκπεραιωτής ύλης. Αν δεν αφουγκράζεται τους παλμούς της παιδικής ψυχής, η γνώση καταντάει ξερή και άγονη.
«Θυμάμαι έναν-δυο καλούς δασκάλους στη ζωή μου. Και είχαν ένα κοινό χαρακτηριστικό: «Δεν κόλλαγαν με το σύστημα». Σίμουρ Πέιπερτ, (Seymour Papert) μαθηματικός στο ΜΙΤ, παιδαγωγός και επιστήμονας τεχνολογίας
Από την καταστολή στην πρόληψη
Αν όμως, θέλουμε πραγματικά να αλλάξουμε τα πράγματα στην Παιδεία, πρέπει να πάψουμε να λειτουργούμε σαν πυροσβέστες. Το σύστημα παντός καιρού μπάζει από παντού. Καταστέλλει, δεν προλαμβάνει.
Τι χρειάζεται λοιπόν να αλλάξει εκ βάθρων;
- Αυστηρότερα και ουσιαστικά κριτήρια αξιολόγησης που θα λειτουργούν ως εργαλεία βελτίωσης, εντοπίζοντας έγκαιρα τις δυσλειτουργίες και διαχωρίζοντας την αφοσίωση από την επαγγελματική αδιαφορία (π.χ. αντικειμενικά δείγματα KPIs, εντοπισμός επαγγελματικής εξουθένωσης “burnout”.
- Δωρεάν, θεσμικά κατοχυρωμένα σεμινάρια επιμόρφωσης: Οι εκπαιδευτικοί δεν γίνεται να μένουν μόνοι απέναντι στις σύγχρονες ψυχοκοινωνικές προκλήσεις, τη διαχείριση κρίσεων στην τάξη και τα προβλήματα συμπεριφοράς. Χρειάζονται συνεχή, δωρεάν επιστημονική στήριξη από το κράτος.
- Οικονομική αναβάθμιση των εκπαιδευτικών μέσω γενναίων αυξήσεων στους μισθούς και την παροχή ισχυρών κινήτρων για όσους υπηρετούν στην παραμεθόριο.
- Ουσιαστική συνεργασία και όχι αντιπαράθεση: Το σχολείο δεν είναι δικαστήριο ούτε πεδίο αμφισβήτησης. Γονείς και εκπαιδευτικοί πρέπει να γίνουν σύμμαχοι.
- Παραδειγματισμός: Τα παιδιά είναι ο καθρέφτης μας. Όπως συμπεριφερόμαστε εμείς απέναντι στους δασκάλους, έτσι θα συμπεριφερθούν κι εκείνα.
Το κούνημα του δαχτύλου και η βία δεν έλυσαν ποτέ τίποτα. Μια μεγάλη αγκαλιά όμως, δεμένη σφιχτά σαν αλυσίδα ανάμεσα στο σπίτι και το σχολείο, είναι ικανή να κάνει θαύματα.
Μου έρχονται έντονα στο μυαλό οι εικόνες από τη Γαλλία και τις διαδηλώσεις μαθητών, διαμαρτυρόμενοι για το σύστημα εισαγωγής στα πανεπιστήμια και τη χρηματοδότηση της εκπαίδευσης, όπου οι καθηγητές στέκονται μπροστά τους, πιασμένοι χέρι-χέρι, σχηματίζοντας μια ανθρώπινη αλυσίδα για να προστατεύσουν τα παιδιά από τις συγκρούσεις και τους αστυνομικούς.
Αυτή η εικόνα είναι η επιτομή αυτού που σημαίνει δάσκαλος: ασπίδα, φροντίδα, προστασία μέχρι τέλους.
Το να αγαπάς το παιδί σου είναι ό,τι πιο φυσικό. Το να είσαι καλός δάσκαλος και να αγαπάς τα παιδιά του κόσμου είναι ό,τι πιο μεγαλειώδες.
Μαρία Αγάθου
