«Θα μείνει απομονωμένος»… «Θα τον κοροϊδεύουν».. «Όλοι έχουν».
Αυτές οι φωνές δεν ήταν μόνο των φίλων ή του γιου μου· ήταν και οι δικές μου εσωτερικές αμφιβολίες, οι γνωστές ομηρικές… «Σειρήνες». Όμως, όλοι κατά βάθος γνωρίζουμε ότι το smartphone είναι ένα «ψηφιακό δεκανίκι» που δίνουμε στα παιδιά μας πριν καλά καλά μάθουν να περπατούν μόνα τους (κυριολεκτικά και μεταφορικά)… ένα όπλο έτοιμο να εκπυρσοκροτήσει… Σκληρό; Ναι… Ακραίο; Ίσως… Είναι όμως ένα γεγονός, με στατιστικά δεδομένα και επιστημονική εξήγηση.
Τα νούμερα τρομάζουν:
Το γεγονός ότι οι απόπειρες αυτοκτονίας και οι περιπτώσεις σοβαρής κατάθλιψης και προβλήματα ψυχικής υγείας στους εφήβους έχουν αυξηθεί πάνω από 50% την τελευταία δεκαετία, ακολουθώντας ακριβώς την άνοδο των social media, μας θυμίζει με τον πιο σκληρό τρόπο ότι η ψηφιακή ζωή των παιδιών μας δεν είναι παιχνίδι.
Το Κεντρικό Νευρικό Σύστημα δεν είναι έτοιμο
Επιστημονικά, ο εγκέφαλος του εφήβου βρίσκεται σε μια φάση ριζικής αναδόμησης. Ο προμετωπιαίος φλοιός -το κέντρο που ελέγχει τις παρορμήσεις και φιλτράρει τις πληροφορίες- αναπτύσσεται μέχρι τα 25 μας χρόνια. Μέχρι τα 16-18, ο εγκέφαλος είναι σαν ένα αυτοκίνητο με πολύ δυνατό κινητήρα (συναίσθημα/παρόρμηση), αλλά αδύναμα φρένα (λογική/έλεγχος).
Όταν δίνουμε ένα κινητό σε έναν έφηβο πριν τα 16 (πόσο μάλλον σε παιδί νηπίου ή δημοτικού), του δίνουμε πρόσβαση σε έναν ωκεανό πληροφοριών που ο εγκέφαλός του βιολογικά δεν μπορεί ακόμα να διαχειριστεί. Δεν είναι έλλειψη πειθαρχίας, είναι ζήτημα νευρολογικής ωριμότητας. Το smartphone είναι μια μηχανή παραγωγής ντοπαμίνης, την οποία ζητάμε από έναν έφηβο να ελέγξει… Γίνεται; Όχι, αφού είναι βιολογικά σχεδιασμένο να τον εθίζει.
Τι συμβαίνει όταν ο έφηβος δεν έχει κινητό
Το μάθημα από τη Φινλανδία και το παράδοξο της Σλοβενίας…
Τον περασμένο Οκτώβρη, ο γιος μου συμμετείχε σε ένα εκπαιδευτικό ταξίδι στη Φινλανδία. Εκεί, συνάντησε συνομήλικους του από τη Σλοβενία, παιδιά που μεγάλωσαν σε σχολεία μέσα στη φύση, χωρίς συσκευές και χωρίς μάθημα τεχνολογίας.
Ο γιος μου παρατήρησε κάτι που οι στατιστικές αγνοούν:
Τα παιδιά από την Σλοβενία ήταν πολύ χαρούμενα. Γελούσαν, χόρευαν, είχαν πολύ χιούμορ. Οι Φινλανδοί από την άλλη (με την υψηλή τεχνολογία) φαίνονταν πιο “ξύλινοι”, πιο σοβαροί, σαν να μην ήξεραν πώς να διασκεδάσουν.
Η παραπάνω διαπίστωση κατέρριψε και το παραμικρό ψήγμα αμφιβολίας , αλλά και τον μεγαλύτερο φόβο μου περί αισθήματος αποξένωσης ή κοινωνικής απομόνωσης. Ο γιος μου δεν ένιωσε αποκομμένος επειδή δεν είχε κινητό. Αντίθετα, ένιωσε πιο ζωντανός επειδή μπορούσε να συνδεθεί σε ένα βαθύτερο επίπεδο με παιδιά που είχαν μάθει να κοιτούν τον κόσμο στα μάτια και όχι μέσα από μια οθόνη. Γιατί η χαρά δεν είναι ένα στατιστικό μέγεθος ασφάλειας, αλλά μια βιολογική κατάσταση σύνδεσης. Όταν δεν είσαι “σκυμμένος” πάνω από μια οθόνη, είσαι πιο “ανοιχτός” στον διπλανό σου ή σε συγκινήσεις…
Σημείωση: Εξυπακούεται ότι τα παιδιά από τη Σλοβενία “ξετρελάθηκαν” όταν είδαν τα κινητά των άλλων. Το γεγονός όμως αυτό, σε συνδυασμό ότι ζουν μια ζωή στη φύση χωρίς τεχνολογία, μας δείχνει -εκτός από τη βιολογική ανάγκη του εφήβου για αληθινή εμπειρία και εξερεύνηση- δύο πράγματα:
- Η περιέργεια είναι φυσιολογική: Το κινητό είναι σχεδιασμένο να προκαλεί έκρηξη ντοπαμίνης. Είναι λογικό να εντυπωσιάζονται.
- Η ικανότητα για σύνδεση είναι ανώτερη: Αυτά τα παιδιά, επειδή δεν έχουν εκπαιδευτεί στην “εύκολη” ψηφιακή διασκέδαση, έχουν αναπτύξει άλλες δεξιότητες: αντοχή, ομαδικότητα, επαφή με το σώμα τους και το περιβάλλον.
Η ευτυχία δεν είναι στατιστική, αλλά ζωτικότητα
Συχνά ακούμε ότι η Φινλανδία είναι η «πιο ευτυχισμένη χώρα». Η ευτυχία τους ορίζεται ως “ικανοποίηση από τη ζωή”. Έχουν ασφάλεια, κράτος πρόνοιας και χαμηλό άγχος επιβίωσης. Αυτό όμως, μπορεί να οδηγήσει σε μια “επίπεδη” συναισθηματική κατάσταση. Κι αυτή είναι η ειδοποιός διαφορά ανάμεσα στην κοινωνική ευημερία και στη συναισθηματική ζωτικότητα. Η τεχνολογία μπορεί να προσφέρει ευκολία, αλλά συχνά «μουδιάζει» το συναίσθημα… Μειώνει την ικανότητα ανάγνωσης των μη λεκτικών σημάτων (εκφράσεις προσώπου, τόνος φωνής) – εξ’ ου και η «ξύλινη» συμπεριφορά των «ευτυχισμένων» Φινλανδών. Οι έφηβοι που ζουν χωρίς αυτήν, αναγκάζονται να αναπτύξουν τους κοινωνικούς τους μύες, τη δημιουργικότητά τους και το αυθόρμητο γέλιο τους. Παιδιά που μεγαλώνουν στη φύση, χωρίς την αποξένωση της οθόνης, έχουν πιο ενεργό το μεταιχμιακό σύστημα (το κέντρο των συναισθημάτων). Γελάνε, χορεύουν και συνδέονται γιατί είναι “παρόντα”.
- Υπερβολική χρήση οθονών = συναισθηματική απέκκριση (emotional blunting).
- Κίνηση, φύση = ενδορφίνες και συναισθηματική έκφραση.
Πήρα το κινητό από τον γιο μου όχι ως τιμωρία, αλλά ως δώρο ελευθερίας. Θέλω να μάθει να βαριέται, να σκέφτεται, να επικοινωνεί και να νιώθει, χωρίς την ανάγκη μιας οθόνης να του υποδεικνύει πώς να το κάνει.
Ξέρω ότι ο δρόμος είναι δύσκολος και οι πιέσεις τεράστιες. Αλλά αν θέλουμε παιδιά με γερό νευρικό σύστημα και αληθινή αυτοπεποίθηση, πρέπει να τολμήσουμε να πάμε κόντρα στο ρεύμα.
Πολλοί με ρωτούν αν η αφαίρεση του κινητού είναι υπερβολική. Η απάντησή μου είναι η εξής: Στην εποχή της απόλυτης ψηφιακής εξάρτησης , χρειάζεται να παίρνουμε «ακραία» μέτρα και να κάνουμε ριζοσπαστικές κινήσεις με σκοπό να νιώθουμε εμείς και τα παιδιά μας πραγματικά φιλελεύθεροι. Γιατί πραγματική ελευθερία είναι να έχουμε τον έλεγχο της προσοχής μας και του χρόνου μας!!
Όσο για το κρίσιμο ερώτημα: «Θα τα καταφέρω;»
Θέλω να είμαι ειλικρινής μαζί σας. Παρόλο που η ιδιότητα και η λογική μου φωνάζει ότι αυτή είναι η σωστή απόφαση, όμως η πλευρά μου ως μαμά είναι γεμάτη αμφιβολίες. Ακόμη… Πάντα…Φοβάμαι… μήπως λυγίσω, μήπως κουραστώ από την καθημερινή πίεση ή μήπως τελικά μέσα στη χρονιά ενδώσω και του το δώσω.
Όμως, η γονεϊκότητα δεν είναι αγώνας δρόμου για το “τέλειο”, αλλά μια προσπάθεια για το “καλύτερο δυνατό”. Ακόμα κι αν αργότερα χρειαστεί να αναθεωρήσω ή να κάνω υποχωρήσεις, ξέρω ότι κάθε μέρα που κερδίζουμε χωρίς το ψηφιακό «μπιμπλίκι» (καθόλου επιστημονικός, εξαιρετικά αδόκιμος, αλλά ο πλέον αρμόζων όρος), είναι μια μέρα που ο εγκέφαλος του γιου μου μαθαίνει να αναπνέει ελεύθερα. Δεν υπόσχομαι ότι θα είμαι αλάνθαστη. Υπόσχομαι όμως ότι θα προσπαθήσω. Και το να ενδώσεις τελικά, δε σημαίνει ότι του δίνεις «λευκή επιταγή». Μπορείς να του δώσεις ένα κινητό περιορισμένων δυνατοτήτων χωρίς social, με φίλτρα και γονεϊκό έλεγχο ή μόνο για κλήσεις. Το να μετακινηθείς από το καθόλου στο αυστηρό έλεγχο είναι εξέλιξη, όχι ήττα. Αλλά και το αντίστροφο: Το να μετακινηθείς από την πλήρη πρόσβαση και ελευθερία στον περιορισμό και την χρήση του υπό όρους, πάλι είναι εξέλιξη.
Και τώρα από την θεωρία στην πράξη…
Πώς να ξεκινήσετε την “αποτοξίνωση”: 3 βασικά βήματα για γονείς
Αν νιώθετε ότι το κινητό έχει γίνει το κύριο μέσο διασκέδασης ή επικοινωνίας του παιδιού σας, η αλλαγή δεν χρειάζεται να είναι απότομη, αλλά πρέπει να είναι σταθερή.
- Η Αρχή της “Σταδιακής Απόσυρσης”: Μην ξεκινήσετε με πλήρη απαγόρευση αν δεν είστε έτοιμοι. Ορίστε “ζώνες χωρίς οθόνες” (π.χ. μετά τις 8 το βράδυ ή κατά τη διάρκεια των γευμάτων). Το κεντρικό νευρικό σύστημα χρειάζεται χρόνο για να “μάθει” να ηρεμεί χωρίς την ψηφιακή διέγερση πριν τον ύπνο.
- Επενδύστε στη “Βιωματική Αντικατάσταση”: Θυμηθείτε τους Σλοβένους εφήβους. Η αποχή από το κινητό δημιουργεί ένα κενό, το οποίο πρέπει να γεμίσει με δράση. Ενθαρρύνετε μια δραστηριότητα στη φύση, έναν αθλητισμό ή μια τέχνη που απαιτεί τη χρήση των χεριών και του σώματος. Η κίνηση είναι ο φυσικός εχθρός της ψηφιακής αδράνειας.
- Γίνετε το Πρότυπο (Modeling): Δεν μπορούμε να ζητάμε από έναν έφηβο να αφήσει το “ψηφιακό δεκανίκι” όταν εμείς οι ίδιοι είμαστε συνεχώς πάνω από μια οθόνη. Δείξτε στο παιδί σας ότι μπορείτε και εσείς να απολαύσετε τη στιγμή, να συζητήσετε και να γελάσετε χωρίς να ελέγχετε τις ειδοποιήσεις σας κάθε πέντε λεπτά.
Expert push – tools:
- Η απάντηση στο «Αποκομμένος»
Στη Σχολική Ψυχολογία, ξέρουμε ότι η κοινωνικοποίηση δεν ταυτίζεται με την ψηφιακή παρουσία. Ωστόσο, επειδή η λέξη «απαγόρευση» ίσως ηχεί ως «τζιζ» στα αυτιά μας, μπορούμε να εστιάσουμε στην «αντικατάσταση» και να δημιουργήσουμε περισσότερες ευκαιρίες για δια ζώσης επαφές (αθλητισμός, χόμπι, συναντήσεις στο σπίτι) που προαναφέραμε. Η αφαίρεση του κινητού δεν απομονώνει το παιδί, απλώς το αναγκάζει να εξασκήσει τους “μύες” της πραγματικής επικοινωνίας και της πραγματικής επίλυσης προβλημάτων
Πώς θα αποφύγεις να «ενδώσεις»
Ο φόβος σου πηγάζει από την πίεση που μπορεί να δεχθείς (από το παιδί ή το περιβάλλον). Για να μείνεις σταθερή:
Βρες συμμάχους: Ψάξε άλλους γονείς με την ίδια νοοτροπία και κάντε μαζί μια ενδοσυνεννόηση σχετικά με την «αντικατάσταση» που λέγαμε πιο πάνω
Σταδιακή έκθεση: Αν δεις ότι η πίεση είναι μη διαχειρίσιμη, μπορείς να ορίσεις ενδιάμεσα στάδια (π.χ. ένα κινητό χωρίς internet/social media μόνο για επικοινωνία) αντί για πλήρες smartphone .
- Αξιοποίησε δημιουργικά την Τεχνολογία
Για να μην είναι το παιδί σου αποκομμένο, χρησιμοποίησε την τεχνολογία μαζί του με δημιουργικό τρόπο (π.χ. στον δικό σου υπολογιστή, για να μάθει επεξεργασία βίντεο ή προγραμματισμό). Έτσι, του δίνεις δεξιότητες αντί για κατανάλωση.
- Smart–phone Challenge
Μην βάλεις στόχο «να μην του δώσω το κινητό ποτέ». Βάλε στόχο: «Για τους επόμενους 3 μήνες, θα παραμείνω σταθερή και θα καταγράφω τις αλλαγές που βλέπω στη συμπεριφορά και τη συγκέντρωσή του».
Όταν θα βλέπεις τη βελτίωση στη διάθεσή του ή στους βαθμούς του, δεν θα θέλεις πια να λυγίσεις.
Μην ξεχνάς: Ο στόχος μας δεν είναι να πολεμήσουμε την τεχνολογία, αλλά να προστατεύσουμε την ανάπτυξη του εγκεφάλου και τη συναισθηματική ζωντάνια των παιδιών μας. Έννοιες και Αξίες, όπως «Ενσυναίσθηση», «Κοινωνικότητα» , «Δημιουργικότητα», που θέλουμε να εμφυσήσουμε στα παιδιά μας, δε συνάδουν με την «ρομποτοποίηση» που υφίστανται, βυθιζόμενοι όλο και περισσότερο στον ψηφιακό τους μικρόκοσμο! Ας τα τραβήξουμε στην ακτή ή έστω να τα βοηθήσουμε να δαμάσουν τα ψηφιακά κύματα με ασφάλεια!!
Αν Θέλετε:
- Το πλήρες Συμβόλαιο Χρήσης Κινητού με τους 10 συνολικά κανόνες και τις συμβουλές διαχείρισης (για να βάλετε όρια με σεβασμό και χωρίς φωνές)
- Τον Οδηγό : «Ζωή χωρίς smartphone: Πώς να στηρίξετε το παιδί σας κοινωνικά και μαθησιακά όταν όλοι οι άλλοι είναι online»
- Τα βήματα για απεξάρτηση χωρίς συγκρούσεις και επιστημονικές συμβουλές για να αντέξετε εσείς και εκείνο τις δύσκολες στιγμές.
Γραφτείτε στο Νewsletter (εκδήλωση ενδιαφέροντος στο: evichris_4@hotmail.com με θέμα: Newsletter) και θα τα λάβετε όλα εντελώς δωρεάν στο email σας
Υ.Γ. Θα χαρώ επίσης, πολύ να μου απαντήσεις στο παραπάνω email και να μου πεις: Ποιος είναι ο μεγαλύτερος φόβος σου σχετικά με το παιδί σου και το κινητό ή ο γενικότερος φόβος σου; Διαβάζω όλα τα μηνύματα προσωπικά.