Σαν χθες… Παραμονή 25ης Μαρτίου – Από τις «Μοίρες» του λαϊκού ζωγράφου Θεόφιλου στις «ανεξήγητες» πύλες του μέλλοντος του Ιούλιου Βερν

Ένα νήμα που ξεκινά να ξετυλίγεται από μια εκπαιδευτική σχολική εκδρομή, είναι ικανό να ενώσει το παρελθόν με το μέλλον, το ορατό με το υπερφυσικό, το σκοτάδι με το Φως, το μυθικό με το Αληθινό.

Σαν χθες, 24 Μαρτίου, παραμονή της μεγάλης γιορτής της Ελευθερίας για την Ελλάδα, η μοίρα έμελλε να «κλώσει» το δικό της παιχνίδι.

Είναι η ημέρα που ο «γυρολόγος τσολιάς» της ελληνικής ζωγραφικής Θεόφιλος Χατζημιχαήλ άφησε την τελευταία του πνοή το 1934, την ίδια ακριβώς ημερομηνία που λίγα χρόνια νωρίτερα, το 1905 “είχε φύγει” και ο Ιούλιος Βερν. Και αν με την πρώτη ανάγνωση ενδεχομένως να σας φαίνονται ασύνδετες οι δυο αυτές προσωπικότητες, διαβάζοντας προσεκτικά το άρθρο, θα διαπιστώσετε σε πόσα τελικά συγκλίνουν…

Οι δύο σπουδαίοι αυτοί άνδρες, κατάφεραν να «σπρώξουν» τις πόρτες του αδυνάτου και να περάσουν στην αθανασία: ο ένας ζωγραφίζοντας το αόρατο παρελθόν (Μοίρες) και ενσαρκώνοντας ο ίδιος το επαναστατημένο έθνος και ο άλλος γράφοντας για το αόρατο μέλλον… Από τη μια, η συγγραφή και η τέχνη του οράματος επέτρεψε στον Ιούλιο Βερν να «κλώσει» το μέλλον της ανθρωπότητας, από την άλλη, τα πινέλα του Θεόφιλου «έκλωσαν» τη δική μας λαϊκή παράδοση και ταυτότητα.

Υπό το πρίσμα αυτό, η 24η Μαρτίου μοιάζει να είναι μια ημέρα όπου η  μοίρα και η πρόβλεψη συναντιούνται με τρόπο καρμικό.

Πώς ξεκίνησαν όλα…

Η επίσκεψη της τάξης της μικρής μου κόρης στην Πινακοθήκη Βογιατζόγλου στη Νέα Ιωνία, έναν χώρο που τιμά τη μνήμη της Μικράς Ασίας και της προσφυγιάς , στάθηκε η αφορμή να αναδυθούν ιστορίες που μοιάζουν με ψίθυρο από το επέκεινα.

Η πρωτοβουλία για τη συγκεκριμένη εκδρομή ήταν του εκπαιδευτικού και συγγραφέα Γιώργου Κατσέλη, τον οποίο έχω τη χαρά να γνωρίζω εδώ και αρκετά χρόνια, από την μέρα που ο γιος μου «τσαλαβούτησε» σαν παπάκι για πρώτη φορά στα αχαρτογράφητα τότε ύδατα του Δημοτικού και εκείνος έμελλε να είναι ο πρώτος δάσκαλος που του έδωσε το «βάπτισμα του πυρός». Για την αξία του ως δάσκαλο και για την επίσκεψη των παιδιών στην Πινακοθήκη, θα αναφερθώ σε μεταγενέστερο άρθρο μου. Το ίδιο και για το μικρό εκείνο αγοράκι που από τότε μας έδειχνε με τον δικό του τρόπο την καλλιτεχνική του φύση!

Στο παρόν, θα ήθελα να ρίξουμε λίγο φως στον «παρεξηγημένο» λαϊκό ζωγράφο Θεόφιλο, φανερώνοντας τον «κρυμμένο θησαυρό» του και να ταξιδέψουμε «20.000 λεύγες κάτω από τη θάλασσα», ανακαλύπτοντας το «Κέντρο της Γης» με τη βοήθεια του Ιούλιου Βερν.

Όλα συνδέονται μεταξύ τους με ένα αόρατο νήμα: Ανάμεσα σε χρώματα και μνήμες, κατά τη διάρκεια της επίσκεψης των παιδιών μας στην Πινακοθήκη, ο κ. Κατσέλης εξιστόρησε ένα φαινόμενο που αγγίζει τα όρια του υπερβατικού, αγγίζοντας και την καρδιά μας: Χωρίς να το γνωρίζει, στο βιβλίο του «Ο θησαυρός του Θεόφιλου» τοποθέτησε ενστικτωδώς τις Τρεις Μοίρες, στις πρώτες γραμμές της αρχικής σελίδας του, για να ανακαλύψει έκπληκτος αργότερα πως ο Θεόφιλος είχε πράγματι ζωγραφίσει τις μυθικές αυτές μορφές σε μια τοιχογραφία στον Κουκλουτζά της Μυτιλήνης, η οποία κάηκε στις φλόγες, καταστράφηκε και χάθηκε.  (Ίσως αυτό το γεγονός να παραπέμπει και σ έναν βαθύτερο συμβολισμό της ευαλωτότητας της λαϊκής τέχνης -ή γενικά της τέχνης- που συχνά θεωρείται από ορισμένους ανάξια λόγου)… Όμως, μέσα από το βιβλίο αυτό και το πλήρωμα του χρόνου, οι Μοίρες επεφύλασσαν την αναβίωση του έργου αυτού. Ίσως γιατί η τέχνη πρέπει μερικές φορές να «πεθαίνει» στην ύλη για να ανασταίνεται στη μνήμη…

Όταν η Τέχνη «αναπνέει»

Η μνήμη, λοιπόν, του δασκάλου και συγγραφέα ανέσυρε τη «σύμπτωση» αυτή, σε συνέχεια της αφήγησης του ιδιοκτήτη της Πινακοθήκης σχετικά με ένα αόρατο «χέρι» που ένιωσε να τον σπρώχνει μακριά από την αποθήκη των πινάκων του, λες και τα έργα απαιτούσαν έναν ιερό χρόνο μοναξιάς πριν την ανθρώπινη επαφή για να πουν τα δικά τους ανείπωτα… Λες και η Τέχνη διεκδικεί τον δικό της χώρο και χρόνο. Τι να έλεγαν άραγε μεταξύ τους; Μήπως όλοι -ζωγράφοι, ήρωες και ονειροπόλοι- να συμφωνούν πως η Ελευθερία ξεκινά από το πινέλο και το μολύβι που τολμούν να «κλώσουν» το αδύνατο; Ή μήπως ξεκινά από αυτό που νιώθει ο καθένας; Γιατί, όπως είπε επίσης ο κ. Κατσέλης στα παιδιά, στην εποχή μας τα συναισθήματά μας τείνουν να παγώνουν, με αποτέλεσμα πολλές φορές να μην νιώθουμε.

Κατά παρόμοιο τρόπο, την ιστορία αυτή με τον Θεόφιλο, ανέσυρε η δική μου μνήμη, όταν διάβασα χθες σε ένα άρθρο της εφημερίδας «Το Έθνος» με τίτλο: «Πεθαίνει ο λαϊκός ζωγράφος Θεόφιλος – 27 χρόνια μετά εκδικήθηκε όσους τον χλεύαζαν». Γιατί 27 χρόνια μετά; Επειδή τον Ιούνιο του 1961 εγκαινιάστηκε μεγάλη έκθεση με έργα του Θεόφιλου στο Μουσείο του Λούβρου. «Ο «μισότρελος φουστανελάς», ο «σοβατζής» είχε πάρει την εκδίκησή του», όπως αναφέρει στο κλείσιμό του ο συγγραφέας του σχετικού άρθρου!

Δυστυχώς, ο Θεόφιλος, χλευάστηκε όσο λίγοι για τη φουστανέλα του και την «αφέλεια» της τέχνης του και βρήκε τη δικαίωση μόνο μετά τον θάνατο του, χάρη σε ανθρώπους που είδαν πίσω από τον σοβά τον αληθινό θησαυρό της ρωμιοσύνης. 

Οι διαφορές και η σύζευξη του Βερν του «μέλλοντος» και του Θεόφιλου του «παρελθόντος»

Ίσως τελικά οι Τρεις Μοίρες που επισκέφθηκαν τον Θεόφιλο στην κούνια του, να ήταν οι ίδιες που οδήγησαν και βούτηξαν την πένα του Βερν στα μεγαλύτερα τεχνολογικά επιτεύγματα του μέλλοντος .

Δύο άνδρες που “παρεξηγήθηκαν” στην εποχή τους —ο ένας ως γραφικός και ο άλλος ως παραμυθάς.

Παρόλο που ο Ιούλιος Βερν πέθανε πλούσιος και διάσημος, σε αντίθεση με τον Θεόφιλο που πέθανε φτωχός, κερδίζοντας την υστεροφημία του αργότερα, ήταν και οι δυο παρεξηγημένοι, ο πρώτος από τους «σοβαρούς» λογοτέχνες και ο δεύτερος από τους συμπολίτες του.

«Τον κορόιδεψαν, τον γιουχάισαν, κάποτε έφθασαν να τον πετροβολήσουν. Και η απόκρισή του ήταν ένας Καραϊσκάκης, δυο φορές πιο μεγάλος απ’ τον Άι Γιώργη, «εν ξυφήρεις», όπως έγραφε ο ίδιος από κάτω. Του πετούσαν ένα πιάτο με αποφάγια οι κοπέλες, χαχανίζοντας και εκείνος ανιστορούσε για χάρη τους τα πάθη του Ερωτόκριτου και της Αρετούσας», αναφέρει το δημοσίευμα στο Έθνος για τον Θεόφιλο. Τον χαρακτήριζαν ως «αλαφροΐσκιωτο» ή «παλαβό».

Από την άλλη, ο Ιούλιος Βερν (ο δεύτερος πιο μεταφρασμένος συγγραφέας στον Κόσμο μετά την Αγκάθα Κρίστι) έχει χαρακτηριστεί ως «ο άνθρωπος που ονειρευόταν με τα μάτια ανοιχτά», αφού «είχε δει» τα υποβρύχια και τα αεροπλάνα και είχε γράψει για ταξίδια στο φεγγάρι όταν οι άλλοι τα θεωρούσαν όλα αυτά σενάρια επιστημονικής φαντασίας. Ακόμη και την έλευση του Ίλον Μασκ είχε προβλέψει. Δεν μπορώ να μην αναφερθώ πάλι σ’ ένα δημοσίευμα του Έθνους (περσινό) του Νίκου Τζιανίδη, με τίτλο: «Όταν ο Ιούλιος Βερν είχε γράψει για τον Ίλον Μασκ 130 χρόνια πριν – Πόσο πρέπει να ανησυχεί ο Κόσμος για τον νέο Κατακτητή».

Σύμφωνα με το δημοσίευμα, στο μυθιστόρημα του Βερν «Robur-le-Conquerant» που στα ελληνικά κυκλοφόρησε ως «Ροβήρος ο Κατακτητής», ο Ροβήρος παρουσιάζεται ως ένας ευφάνταστος εφευρέτης που το όνομά του προέρχεται από το επιστημονικό όνομα ενός είδους βελανιδιάς, της «quercus robur» που συμβολίζει την ισχύ…

«Ο Ροβήρος ο Κατακτητής τι επιδιώκει; Μα, απλώς, να κατακτήσει τον Κόσμο! Λυμαίνεται τους αιθέρες, συμπεριφέρεται αλαζονικά, είναι μεγαλομανής, καυχησιάρης, απαξιώνει και χλευάζει τους επιστήμονες και κάποιους από εκείνους που του εναντιώνονται τους απαγάγει και τους φυλακίζει στα 4000 πόδια πάνω από τη Γη! Ξεφυλλίζοντας στα γρήγορα το βιβλίο του Βερν φθάνουμε να διαβάσουμε πως ο Ροβήρος και το πλήρωμα του ιπτάμενου οχήματός του πήγαν στο μυστικό νησί «Χ» (κάτι σας λέει αυτό, ε;), όπου είχε κατασκευαστεί το «Άλμπατρος» και από εκεί απεργάζεται την εκδίκησή του»…..και συνεχίζει το άρθρο: « Η διαστημική εταιρεία του SpaceX φιλοδοξεί να κατακτήσει Γαλαξίες πέρα από τον δικό μας, είναι ιδιοκτήτης του… νησιού «Χ» (που πριν το έλεγαν Twitter) στο Αρχιπέλαγος του Κυβερνοχώρου και φιλοδοξία του- όπως και του Ροβήρου του Βερν- είναι να κατακτήσει τον Κόσμο ολόκληρο! Το όνομά του Ίλον Ριβ Μασκ»!

Ωστόσο, αν διαβάσετε όλο το δημοσίευμα, θα διαπιστώσετε πως οι επίδοξοι κατακτητές είναι πολλοί (ας μην αδικούμε τόσο τον Ίλον)… Άλλωστε, αλαζονικά και ναρκισσιστικά συμπεριφέρονταν και οι συμπατριώτες του Θεόφιλου στην εποχή του, όπως και τόσοι άλλοι στη δική μας – και χωρίς δισεκατομμύρια… Τελικά, όλα τριγύρω αλλάζουνε κι όλα τα ίδια μένουν…

Όμως, ευτυχώς για την ανθρωπότητα πάντοτε υπήρχαν και πάντοτε θα υπάρχουν Θεόφιλοι και Ιούλιοι , αλλά και άνθρωποι που τους “βλέπουν” , για να μας θυμίζουν πως η Αλήθεια έχει τη δική της ζωή, τη δική της θέληση και, ίσως, τις δικές της Μοίρες που την προστατεύουν από τα λάθη και τη λήθη…

“Δυο λευτεριές που σμίγουνε μέσα στην ίδια μέρα” Κ. Παλαμάς

Ζήτω η 25η Μαρτίου!