Η παιδική παχυσαρκία αποτελεί ένα σημαντικό και αυξανόμενο πρόβλημα υγείας σε όλο τον κόσμο, με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (Π.Ο.Υ.) να την χαρακτηρίζει ως σύγχρονη επιδημία και πηγή ασθενειών. Η αυξημένη κατανάλωση σακχάρων και πρόχειρου φαγητού (fast και junk food), η μειωμένη σωματική δραστηριότητα, σε συνδυασμό με την αυξανόμενη χρήση υπολογιστών, tablets και τηλεόρασης και την “εκβιομηχανοποίηση” της καθημερινότητας, αποτελούν ορισμένα από τα κυριότερα αίτια της παιδικής παχυσαρκίας. Ποια είναι όμως, η ψυχο-διαιτολογική προσέγγιση και αντιμετώπιση του σοβαρού αυτού προβλήματος;
Γράφουν οι: Πάρης Παπαχρήστος, Διαιτολόγος στην Αθήνα, M.Sc. και Αλεξία Σταθάκη, Ψυχολόγος – Παιδοψυχολόγος
Διαιτολόγος -Διατροφολόγος,
Ιδρυτής “medNutrition.gr“
S: Σε ποιους παράγοντες οφείλεται η παιδική παχυσαρκία;
Π. Π. : Η κατανόηση των αιτίων που οδηγούν στην παιδική παχυσαρκία συμβάλλει στην καλύτερη αντιμετώπισή της! Βάσει λοιπόν της πλούσιας διεθνούς βιβλιογραφίας, φαίνεται πως οι κυριότεροι παράγοντες που συνδέονται με την παιδική παχυσαρκία είναι:
· Διατροφικοί:
Τα παιδιά συχνά καταναλώνουν μεγαλύτερες ποσότητες τροφής από αυτές που πραγματικά χρειάζονται. Επιπλέον, τα ενεργειακά πυκνά τρόφιμα, τα οποία είναι εύγεστα αλλά ταυτόχρονα πλούσια σε κακά λιπαρά και πρόσθετα σάκχαρα, όπως τα fast food, είναι ανάμεσα στις πρώτες επιλογές τους.
· Συμπεριφορικοί:
Τα συχνά τσιμπολογήματα, οι κακές συνήθειες ύπνου, οι παραλείψεις γευμάτων σε συνδυασμό με τις πολλές ώρες μπροστά σε μία οθόνη υπολογιστή, τάμπλετ ή τηλεόρασης είναι μερικές από τις συνήθειες που οδηγούν σε θετικό ισοζύγιο ενέργειας.
· Κοινωνικοί:
Σε αυτούς τους παράγοντες συγκαταλέγονται η παχυσακρία των γονέων, τα διατροφικά μοτίβα των φίλων, το κοινωνικοοικονομικό επίπεδο της οικογένειας κ.α.
· Ψυχολογικοί:
Παρά το νεαρό της ηλικίας τους πολλά παιδιά υποφέρουν από κατάθλιψη, άγχος και χαμηλή αυτοεκτίμηση. Τα αρνητικά αυτά συναισθήματα συνδέονται με το συναισθηματικό φαγητό.
· Γενετικοί:
Αναμφίβολα, η εμφάνιση παχυσαρκίας συνδέεται με την ύπαρξη γονιδίων που σχετίζονται με το μεταβολισμό και τις αποθήκες λίπους.
· Άλλοι:
Το βάρος της μητέρας κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης, η μικρή διάρκεια του θηλασμού και η λανθασμένη αντίληψη τον γονέων για το πότε έχει χορτάσει το παιδί τους, συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης παχυσαρκίας
S: Υπάρχει προδιάθεση ή είναι επίκτητη;
Π.Π. : Η παχυσαρκία είναι μία πολυπαραγοντική νόσος. Έχει βρεθεί ότι η κληρονομικότητα μπορεί να ευθύνεται για το 60%-80% της μεταβολής που παρατηρείται στο σωματικό βάρος. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια οι αλλαγές που έχουν εντοπιστεί στα γονίδια δεν είναι τόσο αξιοσημείωτες για να δικαιολογούν αύξηση του αριθμού των παχύσαρκων παιδιών. Εντούτοις, τα ποσοστά της παιδικής παχυσαρκίας συνεχώς αυξάνονται. Τι σημαίνει λοιπόν αυτό; Ότι οι εξωτερικοί παράγοντες, όπως το περιβάλλον και η διατροφή, διαδραματίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο στη διαμόρφωση των παραπάνω ποσοστών.
S: Ποιες είναι οι επιπλοκές της και πώς επηρεάζει τη ζωή του παιδιού;
Π.Π. : Η υπερβάλλουσα συσσώρευση λίπους, ήδη από τα παιδικά χρόνια, αυξάνει τον κίνδυνο εκδήλωσης προβλημάτων υγείας άμεσα ή αργότερα- στις αρχές της ενήλικης ζωής. Πιο συγκεκριμένα, έχει βρεθεί ότι συνδέεται με μεταβολικά νοσήματα όπως ο προδιαβήτης και ο σακχαρώδης διαβήτης, η δυσλιπιδαιμία και με αυξημένο κίνδυνο καρδιαγγειακών παθήσεων.
Ακόμη, σημαντικές είναι και οι ψυχοκοινωνικές της επιπτώσεις. Τα παχύσαρκα παιδιά συνήθως αντιμετωπίζουν προβλήματα κοινωνικής απομόνωσης, χαμηλής αυτοεκτίμησης και αντικοινωνικής συμπεριφοράς, καταστάσεις οι οποίες δυσχεραίνουν τη διαχείριση της παχυσαρκίας.
S: Πώς προλαμβάνεται;
Π.Π. : Οι συστάσεις για την πρόληψη της παχυσαρκίας στην παιδική ηλικία, όπως και κατά την ενήλικη ζωή, εστιάζουν στους τροποποιήσιμους προδιαθεσικούς παράγοντες. Περιλαμβάνουν λοιπόν αλλαγές στον τρόπο ζωής και διατροφής:
· Βοηθήστε το παιδί σας να υιοθετήσει ένα υγιεινό πρόγραμμα ύπνου
· Προσπαθήστε να αυξήσετε τη φυσική του δραστηριότητα και να μειώσετε τον χρόνο που αφιερώνει σε καθιστικές δραστηριότητες
· Δώστε έμφαση σε υγιεινά τρόφιμα χαμηλής ενεργειακής πυκνότητας (π.χ. λαχανικά, φρούτα, σιτηρά ολικής άλεσης, όσπρια, ψάρι και θαλασσινά, άπαχα κρέατα)
· Περιορίστε τα ενεργειακά πυκνά τρόφιμα (π.χ. fast food, γλυκά, ροφήματα με ζάχαρη)
· Αυξήστε την συχνότητα των οικογενειακών σας γευμάτων
S: Πώς αντιμετωπίζεται;
Π.Π. : Όπως και για την πρόληψη έτσι και για την αντιμετώπιση της παιδικής παχυσαρκίας, χρειάζεται να εστιάσουμε στους παράγοντες που κρύβονται πίσω από το “πρόβλημα”. Πιο αναλυτικά, για τη ρύθμιση του σωματικού βάρους του παιδιού σας δοκιμάστε να:
· Επιλέξετε κατάλληλες για την ηλικία του μερίδες
· Αποφεύγετε την επιβράβευσή του με τρόφιμα
· Το ενθαρρύνετε να δοκιμάζει καινούρια φαγητά
· Το βοηθήσετε να ακολουθεί ένα καλό πρόγραμμα ύπνου, σύμφωνα με την ηλικία του
· Αναζητήσετε τρόπους αύξησης της σωματικής του δραστηριότητας, με στόχο τα 60 λεπτά την ημέρα
· Δημιουργήσετε ένα πιο υποστηρικτικό περιβάλλον για αυτό
S: Ποιος ο ρόλος των γονέων;
Π.Π. : Ως γονείς αποτελείτε το βασικό πρότυπο για το παιδί σας. Προστατέψτε λοιπόν την υγεία του αλλά και τη δική σας υιοθετώντας έναν πιο ισορροπημένο τρόπο ζωής και διατροφής.
· Κάντε τα ψώνια σας μαζί του, επιλέγοντας θρεπτικά τρόφιμα όπως τα φρούτα και τα λαχανικά
· Μαγειρέψτε μαζί του αντί να παραγγείλετε
· Εντάξτε στο μενού νέα τρόφιμα για να το βοηθήσετε να δοκιμάσει περισσότερες γεύσεις και να αποδεχτεί καινούρια τρόφιμα
· Καταναλώστε τα περισσότερα γεύματα μαζί του, λειτουργώντας ως παράδειγμα
· Κινηθείτε και παίξτε μαζί του!
S: Ποιο είναι το προτεινόμενο διατροφικό μοντέλο;
Κατά την παιδική ηλικία είναι απαραίτητο η διατροφή να παρέχει όλα τα απαραίτητα θρεπτικά συστατικά για την υποστήριξη της ομαλής σωματικής και πνευματικής ανάπτυξης. Μάλιστα, φαίνεται πως οι καλές διατροφικές συνήθειες που διαμορφώνονται σε αυτή την περίοδο της ζωής είναι πολύ σημαντικές στη διατήρηση της υγείας κατά την ενήλικη ζωή. Μία διατροφή που περιλαμβάνει όλες τις ομάδες τροφίμων, με αποτέλεσμα να εξασφαλίζει την επάρκεια θρεπτικών συστατικών, και έχει επιστημονικά αποδεδειγμένα οφέλη στην υγεία είναι το Μεσογειακό διατροφικό μοντέλο. Ακολουθήστε το και το παιδί σας θα μάθει να τρέφεται και να ζει σωστά!
(Ενδεικτική Βιβλιογραφία: EUFIC. Childhood Obesity Questions and Answers [Internet]. 2017. Available from: http://www.eufic.org/en/healthy-living/article/childhood-obesity-questions-and-answers, European Union. EU Action Plan on Childhood Obesity 2014-2020. 2014, World Health Organization. WHO BMI for age growth reference [Internet]. 2007. Available from: http://www.who.int/growthref/who2007_bmi_for_age/en/, Emley, E.A., Taylor, M.B. and Musher-Eizenman, D.R., 2017. Mindful feeding and child dietary health. Eating behaviors, 24, pp.89-94.)
Την ίδια ώρα, η Ψυχολόγος – Παιδοψυχολόγος Αλεξία Σταθάκη (Ψυχολο-Υγεία, Sensory & Messy Play) αναφέρεται στους ψυχοκοινωνικούς και παθολογικούς παράγοντες που οδηγούν στην αύξηση βάρους των παιδιών.
“Υπάρχουν ποικίλοι ψυχοκοινωνικοί παράγοντες που ωθούν τα παιδιά στην υιοθέτηση ανθυγιεινών τρόπων διατήρησης βάρους, όπως η προσκόλληση σε υπερβολικά αδύνατα πρότυπα σώματος που προβάλλονται από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τους συνομηλίκους και την οικογένεια. Η δυσαρέσκεια για την εικόνα του σώματος, που προκύπτει από την σύγκριση των παιδιών με τα αδύνατα πρότυπα, σε συνδυασμό με τα αρνητικά συναισθήματα που βιώνουν, αυξάνουν τον κίνδυνο υιοθέτησης μίας αυστηρής δίαιτας, η οποία συνήθως οδηγεί στο τσιμπολόγημα, καταλήγοντας σε αύξηση βάρους. Η ενασχόληση, επίσης, με αθλήματα και χόμπι και η επιλογή επαγγελμάτων που το βάρος έχει πρωτεύοντα ρόλο, αυξάνουν τις πιθανότητες υιοθέτησης περιοριστικών μορφών δίαιτας”.
Σύμφωνα με την Αλεξία Σταθάκη, οι ψυχολογικοί παράγοντες που έχουν συσχετιστεί με τη διαταραγμένη διατροφική συμπεριφορά εφήβων, είναι το άγχος, η κατάθλιψη, η χαμηλή αυτοπεποίθηση, η ασταθής αυτο-αντίληψη, η αυξημένη ανησυχία για την υγεία, καθώς και η έλλειψη εμπιστοσύνης και η καχυποψία στις κοινωνικές τους σχέσεις. Ακόμα, η τελειομανία, η εσωστρέφεια, η χαμηλή αυτοεκτίμηση και η καλή σχολική επίδοση, είναι μερικά στοιχεία από την ιδιοσυγκρασία κυρίως, των κοριτσιών που σχετίζονται με την παθολογική απώλεια βάρους.
Τέλος, η οικογένεια διαδραματίζει σπουδαίο ρόλο – όπως εξηγεί η ίδια- καθώς οι μονογονεϊκές οικογένειες, όπως επίσης κι εκείνες με αυστηρές αρχές κι ελλιπή επικοινωνία, έχουν συσχετιστεί με την παθολογική πρόσληψη, αλλά και απώλεια βάρους των τέκνων.
Αξίζει να αναφερθεί ότι, η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε αρνητικά σχόλια από την οικογένεια σχετικά με το βάρος, την εμφάνιση ή τη διατροφή, διαδραμάτισε σημαντικότερο ρόλο στην εκδήλωση παιδικής παχυσαρκίας, σε σύγκριση με τον εκφοβισμό για άσχετα με την εμφάνιση θέματα.