Καμιά φορά, άλλα περιμένεις και αλλού η ζωή σε πάει… Έτσι κι εγώ, λοιπόν, πηγαίνοντας στην παρουσίαση του βιβλίου «Οι Αλγόριθμοι της Αντίστασης – η καθημερινή πάλη ενάντια στην εξουσία της πλατφόρμας», των Τιτσιάνο Μπονίνι και Εμιλιάνο Τρερέ , η οποία πραγματοποιήθηκε στον χώρο «Eteron» του Ινστιτούτου για την Έρευνα και την Κοινωνική Αλλαγή, είχα την προσδοκία να ενημερωθώ και να αποκτήσω τη γνώση – επί του πρακτέου και επί της ουσίας – σχετικά με τον τρόπο που μπορούμε να σταθούμε και κυρίως να αντισταθούμε απέναντι στην αλγοριθμική ευκολία , στην οποία έχουμε όλοι ανεξαιρέτως επιδοθεί και παραδοθεί τα τελευταία χρόνια , βυθιζόμενοι ολοένα και περισσότερο σε ένα καθεστώς κινούμενης άμμου, αναζητώντας μια χείρα βοηθείας.
Ως προς το πρώτο σκέλος (το πρακτικό) του διακαούς μου πόθου αποκόμισης γνώσης για το φλέγον αυτό ζήτημα, η παρουσίαση με κάλυψε σε ένα βαθμό. Ως προς το δεύτερο (το ουσιώδες), διατηρώ τις επιφυλάξεις και τα ερωτηματικά μου. Ωστόσο, αν και η πρώτη «ανάγνωση» ήταν “δυσνόητη” για ένα μυαλό σαν το δικό μου που σκέφτεται περισσότερο με την καρδιά παρά με τον εγκέφαλο, ευτυχώς η κρίση (στην οποία -ΑΝ θέλουμε να είναι σωστή, όχι μόνο τεχνικά ορθή, αλλά και ηθικά δίκαιη και βιώσιμη- πρέπει πάντοτε να αλληλεπιδρούν καρδιά και εγκέφαλος ) έρχεται να αποκαταστήσει την ορθολογιστική μου ένδεια και να βάλει στη θέση που της αρμόζει την ψυχοπνευματική μου διαύγεια (τουλάχιστον έχω την ικανότητα του αυτοσαρκασμού), επιτρέποντάς μου να εξετάζω τα δεδομένα ολιστικά και να έχω τα μάτια και τα αυτιά μου ανοιχτά όσο και την καρδιά…
Ο λόγος του παραπάνω παροξυσμικού μου συλλογισμού ήταν για να βεβαιωθώ ότι η σύνθετη σκέψη μου βρίσκεται ακόμα στη θέση της (προς το παρόν τουλάχιστον), παρά την απειλή εξαφάνισής της από τον Αλγόριθμο. Ελπίζω να μην σας «έκαψα», καθώς ο σκοπός μου είναι απλώς να ρίξω λίγο φως στην υπόθεση του βιβλίου, αλλά και της ψηφιακής πραγματικότητας, αφορμή δοθείσης…
Σε μια εποχή, λοιπόν, όπου οι πλατφόρμες και τα αλγοριθμικά συστήματα λειτουργίας τους, βρίσκονται σε μια εξουσιαστική υπεροχή έναντι της χαράς της δημιουργίας, της κριτικής σκέψης, της ελευθερίας του λόγου, της σωστής πληροφόρησης, της ενσυναίσθησης και απειλούν όχι μόνο τα δημιουργικά επαγγέλματα, όπως συγγραφείς, καλλιτέχνες, δημοσιογράφους, κτλ., αλλά και κάθε τι που νοείται ως ανθρώπινο, μεταμορφώνοντάς το σε κυνικό, αδιάφορο, ρομποτοποιημένο, το ζήτημα δεν είναι αν μπορούμε να αντισταθούμε , αλλά ότι επιβάλλεται να αντισταθούμε. Γιατί, όπως αναφέρουν οι συγγραφείς του βιβλίου: «όπου υπάρχει εξουσία, υπάρχει και αντίσταση». Ως προς το αρχικό αυτό σημείο αναφοράς του βιβλίου και τον τίτλο του, όσο αντιφατικός εξ ορισμού κι αν ακούγεται, εναρμονίζεται πλήρως με τη σκέψη μου. Όμως, δυστυχώς, είναι το μοναδικό σημείο ταύτισης όχι τόσο με το σημαίνον όσο με το σημαινόμενο του βιβλίου. Κατά τ’ άλλα, ας συμφωνήσουμε ότι διαφωνούμε.
Μέσα από μια διεξοδική ανάλυση δεδομένων και εκτενή εθνογραφική έρευνα, οι Ιταλοί συγγραφείς μας μεταφέρουν στον κόσμο των αλγοριθμικών συστημάτων που εφοδιάζουν τις ψηφιακές πλατφόρμες (μέσων κοινωνικής δικτύωσης, χώρων εστίασης και AI), εξηγώντας μας ποια είναι η τακτική των αλγορίθμων, οι λεγόμενες δυνατότητες δράσης (affordances) που ελέγχουν τις ζωές μας, την εργασία και την επικοινωνία μας (Facebook, Wolt, Uber) και ποιες είναι οι τακτικές «αντίστασης» που ήδη αναπτύσσουν εργαζόμενοι, ακτιβιστές και influencers. Έτσι, δεν μένουν παθητικοί δέκτες της αλγοριθμικής εξουσίας , αλλά αναπτύσσουν την ικανότητα της λεγόμενης εμπρόθετης δράσης (agency). Οι συγγραφείς του βιβλίου, αντί να βλέπουν τους αλγορίθμους ως μια ανεξέλεγκτη δύναμη (κι αυτό είναι ενθαρρυντικό), εστιάζουν στην καθημερινή πάλη των ανθρώπων ενάντια στην αδιαφανή πολιτική της αλγοριθμικής εξουσίας. Καθιστούν δε σαφές πως η καθημερινή συσχέτιση των χρηστών με τις πλατφόρμες, δεν είναι ούτε απλή ούτε ουδέτερη: είναι μια συνεχής διαπραγμάτευση και μια δυναμική αλγοριθμική αναμέτρηση.
Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα τακτικής εμπρόθετης δράσης που δεν ευθυγραμμίζεται με την ηθική οικονομία των πλατφορμών, αλλά με την ηθική οικονομία των χρηστών, ο κ. Μπονίνι ανέφερε κατά την παρουσίασή του το εξής, το οποίο παρατίθεται και στο βιβλίο: Πολλοί χρήστες παρατηρώντας ότι οι αναρτήσεις, που εξέφραζαν απόψεις υπέρ της Παλαιστίνης, είχαν μειωμένη ορατότητα (λόγω του “shadow banning” = «σκιώδους αποκλεισμού» της Meta και του Tik Tok), οργανώθηκαν με σκοπό να ξεγελάσουν τον αλγόριθμο , να παρακάμψουν τη λογοκρισία των τεχνολογικών κολοσσών και να επιτύχουν ορατότητα στις αναρτήσεις τους. Πώς; Αξιοποίησαν το emoji – καρπούζι (χρώματα που παραπέμπουν στην παλαιστινιακή σημαία) ως μέσο αποφυγής του αλγοριθμικού ελέγχου (και τώρα που αποκαλύφθηκε το trick θα πρέπει να χρησιμοποιηθεί νέο emoji – ουπς!)
Όλα καλά μέχρι εδώ (σχεδόν δηλαδή), γιατί μπορεί οι πρακτικές λύσεις να ακούγονται ελπιδοφόρες για ένα πρακτικό και ρεαλιστικό μυαλό, που εστιάζει στο εδώ και τώρα, όχι όμως και για ένα αναλυτικό που αναζητά την κατανόηση των αιτιών, τη λογική (γιατί άλλο λογική και άλλο πρακτική) και την πιο μακρόπνοη λύση.
Στα συν του βιβλίου είναι το ότι οι συγγραφείς δεν υιοθετούν τεχνο-ντετερμινιστική προσέγγιση και προσφέρουν όντως πρακτικές μορφές αντίστασης.
Όμως, είναι αρκετό για την Αντίσταση να αυτοπεριορίζεται σε τρόπους χακαρίσματος και αλγοριθμικού ξεγελάσματος;
Μήπως έτσι η Αντίσταση φορά την ίδια αλγοριθμική μάσκα του εξουσιαστή της , επιδιδόμενη σε μια καθημερινή μορφή πάλης, υπό τον φόβο να ανοίξει έναν ατέρμονο ψηφιακό πόλεμο;
Μήπως η λύση είναι να αρχίσουμε να εφευρίσκουμε πιο φιλειρηνικές και πιο συμφέρουσες για την ανθρωπότητα λύσεις;
Εξάλλου, η Αντίσταση οφείλει να είναι ηρωική και σθεναρή! Γιατί, θα πρέπει να εκφράσει κάποιος στα social media τη συμπαράστασή του προς τους Παλαιστίνιους; Πού και πώς θα τους βοηθήσει εμπράκτως; Πώς θα έχει αποτέλεσμα απτό απέναντι στην εξάλειψη του ανθρώπινου πόνου και των ανθρώπινων απωλειών μια ανάρτηση; Ποιον ή ποιους εξυπηρετεί να επικρατεί το μαύρο ή το άσπρο, Παλαιστίνιοι ή Ισραηλινοί; Ουκρανία ή Ρωσία; Δεξιά ή Αριστερά; Πάντως, όχι τους Αλγόριθμους αυτούς καθ’ αυτούς… Ούτε τους χρήστες… ούτε όσους υποφέρουν από πείνα, πόλεμο και άλλες ανθρωπιστικές κρίσεις. Οι αλγόριθμοι δημιουργούνται, εκπαιδεύονται και επιβλέπονται από ανθρώπους και πίσω από κάθε αλγόριθμο υπάρχουν ανθρώπινες καθοδηγούμενες αποφάσεις και στόχοι (αν απορρίψουμε το σενάριο να μας έχουν κατακλύσει οι εξωγήινοι..). Επομένως, δίπλα στο «όπου υπάρχει εξουσία υπάρχει και αντίσταση», θα πρέπει να γραφεί και το «όπου υπάρχει το διαίρει και βασίλευε, υπάρχει η ισχύς εν τη ενώσει». Όχι όμως με σκοπό να συντηρείται το διαίρει και βασίλευε, αλλά για να εκριζωθεί εκ βαθέων.
Δυστυχώς, τα αλγοριθμικά συστήματα είναι σχεδιασμένα με τέτοιον τρόπο, ώστε η Αντίσταση να φαντάζει ουτοπία. Οι πλατφόρμες έχουν έναν και μόνο στόχο: να διατηρήσουν τους χρήστες τους για όσο το δυνατόν μεγαλύτερο χρονικό διάστημα (engagement) και γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο έχουν σχεδιαστεί για να προκαλούν εθισμό. Δεν είναι τυχαία , άλλωστε, η χρήση της λέξης «χρήστης»!! Η απάντηση, λοιπόν, απέναντι σε κάθε μορφή εθισμού είναι μία και αδιαμφισβήτητη: Αποτοξίνωση! Όταν επιζητάς ψυχική Υγεία , Ηρεμία , Ειρήνη, δεν εμπλέκεσαι σ’ έναν πόλεμο, ιδίως, όταν αυτός προβλέπεται εκ προοιμίου άνισος. Όταν ο αλγοριθμικός εθισμός γίνει καθολικά αντιληπτός και η ψηφιακή αποσύνδεση μονόδρομος, τότε μόνο θα μπορούμε να κάνουμε λόγο για πραγματική Αντίσταση. Όλα τ’ άλλα ημίμετρα. Ποιος συμβουλεύει έναν χρήστη ναρκωτικών ουσιών ν’ αλλάξει τη δόση , τις ουσίες ή τον τρόπο χρήσης τους;
Περαιτέρω τροφή για σκέψη αποθήκευσα στην καμπούρα μου (ως γνήσια καμήλα), λαμβάνοντας την απάντηση του κ. Μπονίνι στην παρακάτω ερώτηση για το Supermammasblog:
«Αν εμείς που είμαστε ενήλικες δυσκολευόμαστε να αντισταθούμε στην αλγοριθμική ευκολία, πώς θα μπορέσουμε να εκπαιδεύσουμε τα παιδιά μας να διατηρήσουν τη δημιουργικότητά τους, να αναπτύξουν την κριτική τους σκέψη και να διακρίνουν την Αλήθεια από ένα προϊόν AI»;
Η θέση του κ. Μπονίνι , ο οποίος έδειξε να συμπάσχει ως πατέρας, είναι ότι τα παιδιά χρησιμοποιούν πιο δημιουργικά τα social media και τις πλατφόρμες από ότι οι ενήλικες. Υπό αυτό το σκεπτικό και την πεποίθηση, αντιτίθεται στη νομοθετική απαγόρευση της χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης σε παιδιά κάτω των 16 ετών, η οποία ήδη εφαρμόζεται στην Αυστραλία και σε άλλες χώρες, ενώ εξετάζεται το ενδεχόμενο να τεθεί σε ισχύ σύντομα και στην Ελλάδα! Μάλιστα, τόνισε χαριτολογώντας ότι η απαγόρευση θα έπρεπε να γίνει στους άνω των 16 ετών (στο τελευταίο δεν έχει κι άδικο)! Επίσης, διευκρίνισε ότι η απαγόρευση δεν είναι λύση , υποστηρίζοντας τη διέξοδο που βρίσκουν τα παιδιά μας στα social media, ιδίως όταν βιώνουν γονεϊκή ή κοινωνική αποσύνδεση από τη μια, πίεση και άγχος για τη σχολική επίδοση από την άλλη .
Εν μέρει συμφωνώ εν μέρει διαφωνώ. Από τη μια, η συνείδησή μου δεν μου επιτρέπει να μην παραδεχτώ το γεγονός ότι οι γονείς είμαστε όλο και περισσότερο απασχολημένοι με τις δουλειές μας, όλο και λιγότερο διαθέσιμοι για τα παιδιά μας!! Αναμασώντας την καραμέλα της προσφοράς και της θυσίας στο όνομα ενός καλύτερου μέλλοντος (τόσο οξύμωρο όσο και ο τίτλος του βιβλίου) ή του ποιοτικού χρόνου ή την ανάγκη του παιδιού για κοινωνικοποίηση στον βρεφονηπιακό σταθμό πριν ακόμα κλείσει τον 1ο χρόνο της ζωής του (τι άλλο να θέλει ένα βρέφος που σέβεται τον εαυτό και ξέρει τι θέλει;;) , εργαζόμαστε (άλλοτε για πολλά άλλοτε για ψίχουλα) πυρετωδώς για ένα μέλλον τόσο αβέβαιο όσο και δυσοίωνο, τραβώντας μια ολοένα και πιο μεγάλη και πιο βαθιά κόκκινη γραμμή ανάμεσα σε μας και τα παιδιά μας! Κι εκείνα, θέλοντας και μη, θα προσπαθήσουν να γεμίσουν όσο προλαβαίνουν το συναισθηματικό κενό τους , με χρώμα, φαντασία, ευκολία και πρόσκαιρη ικανοποίηση, προτού το «μαύρο κουτί» ή αλλιώς η «μαύρη τρύπα» ρουφήξει την ανέμελη παιδική τους ηλικία και κλείσει μέσα του κάθε όμορφο, αγνό και τρυφερό συναίσθημα.
Από την άλλη, υπακούοντας στο πνεύμα αντιλογίας μου και ενστερνιζόμενη την άποψη ότι το νόμισμα έχει δυο όψεις, είμαι υποχρεωμένη να διακρίνω αφενός την «κορώνα», στην οποία απεικονίζονται τα social media ως de facto διέξοδο για τα παιδιά και αφετέρου τα «γράμματα», τα οποία διαβάζουν τις σημαντικές παραμέτρους μιας τέτοιας διεξόδου , καθώς και τις μεταβλητές που διαμορφώνουν το αποτέλεσμα. Και το αποτέλεσμα έως τώρα (πολλώ δε μάλλον στο εγγύς μέλλον), βάσει επιστημονικών δεδομένων, είναι θλιβερό αν όχι καταστροφικό για τα παιδιά.
Για να αποδώσω την πραγματική διάσταση των σημαινουσών όψεων του ίδιου νομίσματος, θα επικαλεστώ (όχι το δικαίωμα της σιωπής, καθώς δεν βρισκόμαστε στην Εξεταστική Επιτροπή του ΟΠΕΚΕΠΕ, εδώ περνάμε μόνο από Ιερά Εξέταση…) , ένα περσινό δημοσίευμα της Suddeutsche Zeitung, το οποίο αποκαλεί τους χρήστες των αλγορίθμων «cow milk», δηλαδή, αγελάδες που οι εταιρείες μπορούν να αρμέγουν (με στόχο το κέρδος) και συνεχίζει: «Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι μέρος της πραγματικότητας. Η βότκα είναι επίσης μέρος της πραγματικότητας. Αλλά δεν είναι κάθε πτυχή της πραγματικότητας αποδεκτή για τα παιδιά και τους νέους ούτε ωφέλιμη για την ανάπτυξή τους. Ακριβώς όπως τα παιδιά και οι νέοι δεν επιτρέπεται να πίνουν οινοπνευματώδη ποτά , έτσι δεν πρέπει να αφήνονται στο έλεος των αλγορίθμων των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Ένα όριο για την πρόσβαση τους είναι απαραίτητο».
Η σύγκριση αλκοόλ και social είναι απολύτως εύστοχη, καθώς και τα δυο είναι εθιστικά, όπως τα ναρκωτικά που αναφέραμε πριν.
Όμως, θα κλείσω συναινώντας ως προς ένα βασικό σημείο της τοποθέτησης του κ. Μπονίνι σχετικά με την απαγόρευση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης: Αλίμονο αν πρέπει το δικό μας χρέος απέναντι στην Αξία της Ζωής των παιδιών μας να το ρίχνουμε στην Πολιτεία και να στηριζόμαστε, να βασιζόμαστε και να περιμένουμε μια νομοθετική απαγόρευση και την λήψη περιοριστικών μέτρων για τη διαδικτυακή έκθεση των παιδιών μας.
Υ.Γ. Καλό θα ήταν πάντως, να ενσκήψει η Πολιτεία στο πρόβλημα της υπαρξιακής γονεϊκής απουσίας και στο parental burnout , επιβάλλοντας ουσιαστικά μέτρα στήριξης αντί για εξαντλητικά ωράρια και ανακουφίζοντας με οικονομικά κίνητρα τον οικογενειακό προϋπολογισμό (ουφ! το είπα).
Ευρυδίκη Χρήστου
Δημοσιογράφος
Founder/Editor www.supermammasblog.gr
Με εξειδίκευση στη Σχολική Ψυχολογία και
Τα Δικαιώματα του παιδιού