Παιδικό θέατρο: «Οι περιπέτειες του Τομ Σόγιερ» – Τα Δικαιώματα του παιδιού μέσα από την Τέχνη (Συνέντευξη των ηθοποιών στο Supermammasblog – Βίντεο)
Από την χώρα του «ποτέ» στην χώρα του «τώρα»: Η διεκδίκηση της παιδικής ηλικίας μέσα από τον Τομ Σόγιερ του Γιώργου Τζαβάρα – Πώς μια θεατρική παράσταση μπορεί να γίνει αφορμή για συζήτηση περί ορίων, ελευθερίας και ενσυναίσθησης
Αν ο Πίτερ Παν ήταν ένα αγόρι που ποτέ δεν μεγάλωσε, γιατί αρνιόταν τον χρόνο, ο Τομ Σόγιερ ήταν ένα αγόρι που μεγάλωνε, διεκδικώντας τον χρόνο… Ακολουθούσε τους δικούς του κανόνες και διατηρούσε το φυσικό του δικαίωμα στο παιχνίδι και την ελευθερία. Γιατί, ήταν πολύ «μπροστά», ώστε να αντιληφθεί ότι κατακτώντας αυτά τα δικαιώματα , η μετάβαση του παιδιού από την παιδική ηλικία προς την ωρίμανση, γίνεται πιο ομαλά.
Ο Μαρκ Τουέιν ήταν ο πρώτος συγγραφέας που εμβάθυνε στον εσωτερικό κόσμο και τη φαντασία των παιδιών -και μάλιστα σε μια εποχή (1876), όπου κυριαρχούσε ένα αυστηρά πειθαρχικό και παιδαγωγικό μοντέλο- αντιμετωπίζοντάς τα ως ενεργά μέλη μιας κοινωνίας με πραγματικές ανάγκες και ανθρώπινες αγωνίες.
Έναν αιώνα πριν τη συγγραφή του «Τομ Σόγιερ», ο Ζαν Ζακ Ρουσσώ, μέσα από το έργο του «Αιμίλιος η περί Αγωγής» (1762) , ήταν ο πρώτος φιλόσοφος που ανακάλυψε το παιδί ως ξεχωριστή οντότητα. Και οι δυο αυτές σπουδαίες, ξεχωριστές προσωπικότητες, έθεσαν τις βάσεις και καλλιέργησαν το έδαφος για τα σύγχρονα θεμελιώδη δικαιώματα (1989, ΟΗΕ). Ένα από αυτά, πάνω στο οποίο είναι βασισμένο τόσο το βιβλίο όσο και η παράσταση, είναι το δικαίωμα στην Αυτονομία και ο Σεβασμός: το παιδί έχει μια μοναδική αναντικατάστατη Αξία και πρέπει να αναπτύσσεται ελεύθερα , σύμφωνα με τη φύση του. Το διαχρονικό όμως αυτό έργο, αποτελεί από την αρχή έως το τέλος, έναν λογοτεχνικό ύμνο στα Δικαιώματα του παιδιού, τα οποία θα αναλύσουμε παρακάτω.
Ο σκηνοθέτης Γιώργος Τζαβάρας και ο 8μελής θίασος της παράστασης, μεταφέρουν στην παιδική σκηνή του θεάτρου Άλφα – Ληναίος – Φωτίου, το αριστουργηματικό και εμβληματικό έργο της παγκόσμιας παιδικής λογοτεχνίας «Οι περιπέτειες του Τομ Σόγιερ», διατηρώντας αυτούσιες τις διαχρονικές αξίες του βιβλίου.
Η πρωτότυπη ζωντανή μουσική , ο ρυθμός και τα τραγούδια, τα εντυπωσιακά σκηνικά, αλλά και το υποκριτικό ταλέντο των: Αλέξανδρου Βαμβούκου (Μαρκ Τουέιν), Θησέα Παπαπαναγιώτου (Τομ Σόγιερ), Γιώργου Αντωνόπουλου (Χακ Φιν), Ιωάννας Καλλιτσάντση (Μπέκυ Θάτσερ), Μαρίας Κυρώζη (ΙνΤζουν Τζο), Γιώργου Κυδωνάκη (Σιντ), Τσαμπίκας Φεσάκη (θεία Πόλυ) και Γεωργίας Σωτηριανάκου (Μπεντζιαμιν Ροτζερς), μας ταξιδεύουν πίσω στον χρόνο, πέρα στις ακτές του Μισισιπή, σε μια ιστορία γεμάτη δράση, περιπέτεια, χιούμορ, μυστήριο, αγωνία, σκανδαλιά, ανεμελιά, ευαισθησία, ελευθερία, πειρατές, κρυμμένους, αλλά και φανερούς θησαυρούς.
Μετά το τέλος της παράστασης, η οποία μας έκανε να γελάσουμε, να ονειρευτούμε, να προβληματιστούμε, να συγκινηθούμε, είχαμε την ευκαιρία και τη χαρά να συνομιλήσουμε με τους πρωταγωνιστές , κάνοντας μια ειλικρινή , αυθόρμητη και άκρως ενδιαφέρουσα συζήτηση σχετικά με τις διαχρονικές Αξίες (Φιλία, Αγάπη, Δικαιοσύνη), που αναδύονται μέσα από το μυθιστόρημα του Μαρκ Τουέιν .
Τι θα άλλαζε ο «Μαρκ Τουέιν» αν έγραφε σήμερα τις περιπέτειες του Τομ Σόγιερ;
Είναι το ψέμα πάντοτε κακό; Τι απαντά ο «Τομ Σόγιερ»;
Τι επιλέγουν οι ηθοποιοί ανάμεσα στο: «ποτάμι ή λίμνη», «στεριά ή θάλασσα», «θάρρος ή αλήθεια», «μουσική ή περιπέτεια», «ελευθερία ή όρια»;;
ΒΙΝΤΕΟ – ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ (κάμερα – λήψη: Μελιτίνα)
Εμβληματικές σκηνές από την παράσταση με κοινωνικές προεκτάσεις (spoiler)…
- Η ηθική του «ψέματος»
Η σκηνή, όπου ο Τομ Σόγιερ επισκέπτεται στο κελί τον Μαφ Πότερ, έναν άνθρωπο που η κοινωνία έχει περιθωριοποιήσει και ενοχοποιήσει για μια πράξη που δεν διέπραξε, διδάσκει ότι η σκληρή «αλήθεια» των μεγάλων, μπορεί να ηττηθεί από την εσωτερική αλήθεια της φιλίας και της ενσυναίσθησης.
Το πειστικό ψέμα
Ο Τομ Σόγιερ, χρησιμοποίησε το ψέμα πειστικά, άλλοτε ως παιχνίδι (το βάψιμο του φράχτη – χαρακτηριστική σκηνή καταφυγής στο ψέμα – αποφυγής της τιμωρίας με σκοπό το παιχνίδι, όπου ο Τομ μετατρέπει μια καταναγκαστική εργασία σε προνόμιο και παιχνίδι, διεκδικώντας την αυτονομία του) και άλλοτε ως πράξη ηρωισμού (σώζει την Μπέκυ , αναλαμβάνοντας την ευθύνη για τη σελίδα του βιβλίου του δασκάλου που δεν έσκισε – η απόλυτη ένδειξη ευγενούς ψέματος)
Η σπουδαιότητα του χαρακτήρα του Τομ Σόγιερ
Όταν η τιμωρία είναι δυσανάλογη της πράξης ή στερεί από το παιδί το δικαίωμα στο παιχνίδι, το ψέμα γίνεται εργαλείο επιβίωσης και προστασίας της παιδικότητας. Ο Τομ Σόγιερ είναι σπουδαίος χαρακτήρας γιατί λέει την Αλήθεια όταν αντιλαμβάνεται ότι οι συνέπειες είναι σοβαρές, υπερβαίνοντας ακόμη και τον φόβο του για τον ΙνΤζουν Τζο.
Σύμφωνα με τον κλάδο της Ψυχολογίας , το μόνο ψέμα που χρήζει παιδαγωγικής παρέμβασης, είναι αυτό που αποσκοπεί στη βλάβη του άλλου (χειριστικό ψέμα).
Το δημιουργικό ψέμα
Κλείνοντας το κεφάλαιο «ψέμα», θα ήθελα να αναφερθώ και στο δημιουργικό ψέμα (storytelling). Σ’ ένα από τα αγαπημένα μου παιδικά βιβλία «Ένα δέντρο μεγαλώνει στο Μπρούκλιν», της Μπέτυ Σμιθ, η 11χρονη Φράνσις ενθαρρύνεται από δασκάλα της να «διακοσμεί» την πραγματικότητα μετουσιώνοντάς την σε ιστορίες, διατηρώντας το πολύτιμο δικαίωμα στη φαντασία και την έκφραση, ως μέσο επιβίωσης στον άκαμπτο κόσμο των ενηλίκων, ως κραυγή ελευθερίας, ως άμεμπτη μορφή Τέχνης! Η ενθάρρυνση της δημιουργικής γραφής και της ελευθερίας στην έκφραση, αντί για την τιμωρία του ψέματος, βοηθά το παιδί να διακρίνει το όριο ανάμεσα στη φαντασία και την πραγματικότητα!
Ακριβώς με τον ίδιο τρόπο χρησιμοποιεί ο Τομ Σόγιερ το ψέμα… είναι συχνά ο τρόπος του να ομορφύνει ή να λειάνει την σκληρή πραγματικότητα και να δώσει νόημα στην ανιαρή καθημερινότητα .. Το ψέμα θα μπορούσαμε να πούμε πως είναι για τον Μαρκ Τουέιν, η ποίηση της παιδικής ηλικίας!
2. Ανάγκη για ελευθερία – ανάγκη για ασφάλεια
Ο Χακ Φιν , αντιπροσωπεύει το είδωλο της απόλυτης ελευθερίας, με πλεόνασμα ελεύθερου χρόνου, αλλά χωρίς την απαραίτητη φροντίδα και το δικαίωμα στην προστασία. Στον αντίποδα με τον Τομ, που η ελευθερία αποτελεί γι ‘ αυτόν παιχνίδι και επιλογή, για τον Χακ λειτουργεί ως ένας μηχανισμός επιβίωσης, που του επιβάλλεται επειδή το κοινωνικό και οικογενειακό δίχτυ ασφαλείας έχει αποτύχει. Η παντελής έλλειψη γονεϊκής φροντίδας τον οδηγεί στην πρώιμη αυτονομία του. Ο Τομ θαυμάζει τον Χακ γιατί ζει αυτό που ο Τομ μόνο φαντάζεται.
3. Συμπερίληψη και κοινωνική δικαιοσύνη
Η φιλία του Χακ και η υπέράσπιση του Μαφ Πότερ είναι μια έμπρακτη εφαρμογή του δικαιώματος στη μη διάκριση. Ο Τομ σπάει τα ταξικά και κοινωνικά στερεότυπα , αναγνωρίζοντας την αξία του ανθρώπου πέρα από την εμφάνιση ή την κοινωνική του θέση.
4. Η «κακία» είναι έμφυτη ή επιλογή;
Στο ερώτημα ποιος είναι ο κακός της ιστορίας, τα παιδιά που παρακολουθούν την παράσταση θα απαντήσουν : ο Ιντζούν Τζο. Θα έχουν όμως δίκιο ή μήπως η κακία του δεν είναι έμφυτη , αλλά ενισχύεται από το τραύμα της απόρριψης; Ο Ιντζουν Τζο αντιπροσωπεύει τον κοινωνικό αποκλεισμό (ο ίδιος φωνάζει στην παράσταση: «δεν είμαι κακός, αλλά φτωχός») και όντας χαρακτηρισμένος ως «επικίνδυνος» εκ των προτέρων, υιοθετεί αυτόν τον ρόλο ως άμυνα ή εκδίκηση. Είναι ο κακός που μας θυμίζει ότι η έλλειψη αποδοχής και δικαιοσύνης μπορεί να δηλητηριάσει την ανθρώπινη ψυχή.
Αυτό που τον καθιστά όμως πραγματικά «κακό» είναι η συνειδητή επιλογή του να βλάψει, σε αντίθεση με τον Μαφ, που αν και είναι εξίσου περιθωριοποιημένος και ρακένδυτος, η ψυχή του παραμένει αγνή.
Η παράσταση βοηθά τα παιδιά να καταλάβουν ότι η εμφάνιση ή η αταξία ή το ψέμα δεν ορίζουν τον άνθρωπο, αλλά οι πράξεις που γίνονται με δόλο. Δεν είναι λίγες οι φορές που στο σχολικό περιβάλλον, το περιθωριοποιημένο παιδί (ο Μαφ της τάξης) ή το άτακτο και ζωηρό (ο Τομ) στοχοποιούνται ως «κακοί» , ενώ ο πραγματικός θύτης μπορεί να κρύβεται και να “καμουφλάρεται” πίσω από μια άλλη εικόνα!
Ο Τομ Σόγιερ παραμένει επίκαιρος γιατί μας υπενθυμίζει ότι ο σεβασμός στην παιδική ηλικία είναι η βάση για μια δίκαιη κοινωνία ενηλίκων, έχοντας ως γνώμονα και πυξίδα την ελευθερία με όρια.
Eκπαιδευτικά προγράμματα ειδικά σχεδιασμένα από το Δίκτυο για τα Δικαιώματα του Παιδιού (ddp.gr) διατίθενται σε εκπαιδευτικούς που θέλουν να χρησιμοποιήσουν το θέατρο ως εργαλείο κοινωνικής αλλαγής και παράλληλα, αποτελούν το σύγχρονο εργαλείο για να μετατρέψουμε αυτόν τον λογοτεχνικό ύμνο σε καθημερινή σχολική και οικογενειακή πραγματικότητα!
Ευρυδίκη Χρήστου
Δημοσιογράφος, μέλος ΕΣΗΕΑ
Founder/Editor “www.supermammasblog.gr”
Με εξειδίκευση στη Σχολική Ψυχολογία και
τα Δικαιώματα του παιδιού (ΕΚΠΑ)