Attachment Parenting σημαίνει να ακούμε την ανάγκη πίσω από τη συμπεριφορά: Η Φωτεινή Καραγρηγόρη μιλά στο Supermammasblog για τη γονεϊκότητα της σύνδεσης και του ασφαλούς δεσμού
Μετά την καθηλωτική συζήτηση στην εκδήλωση των εκδόσεων Διόπτρα για την «Παγίδα του Λάθους», είχα τη χαρά να κάνω μια εφ’ όλης της ύλης συνέντευξη με τη Φωτεινή Καραγρηγόρη, εκπαιδευτικό, Σύμβουλο Attachment Parenting και Πρόεδρο του Συλλόγου Θετικής Διαπαιδαγώγησης Ελλάδας, Attachment Parenting Hellas.
Η Φωτεινή με κέρδισε από το πρώτο λεπτό με τη μοναδική γλυκύτητά της, την αφοπλιστική και ήρεμη ετοιμότητα και, πάνω από όλα, με τη βαθιά, ουσιαστική της γνώση γύρω από τη δεσμική ανατροφή.
Οι απαντήσεις της; Ένας αληθινός οδηγός, ένα εργαλείο για κάθε γονέα που προσπαθεί, που εμπιστεύεται το ένστικτό του και θέλει το καλύτερο για το παιδί του.
Σε αυτή τη συζήτηση βάλαμε στο μικροσκόπιο καίρια ζητήματα γονεϊκότητας, καταρρίψαμε μύθους και αναδείξαμε αλήθειες που όλοι θα θέλαμε να ξέρουμε:
- Στις μέρες μας, πολλοί άνθρωποι διστάζουν ή φοβούνται να κάνουν παιδιά. Άλλοι λυγίζουν μπροστά στις δύσκολες κοινωνικές συνθήκες και άλλοι νιώθουν ότι κουβαλoύν δικά τους, ανεπούλωτα παιδικά τραύματα. Με την ιδιότητά σας ως συμβούλου Attachment Parenting και εκπαιδεύτριας Θετικής Διαπαιδαγώγησης, πιστεύετε ότι ο φόβος αυτός είναι το πρώτο βήμα της συνειδητής γονεϊκότητας; Πρέπει να έχει «γιατρέψει» κανείς πλήρως τον εαυτό του πριν πάρει τη μεγάλη απόφαση ή μήπως η γονεϊκότητα είναι από μόνη της ένα θεραπευτικό ταξίδι, όπου γιατρευόμαστε παράλληλα με το παιδί μας; Και πού βρίσκεται η λεπτή ισορροπία, ώστε να μην του φορτώσουμε, έστω και ασυνείδητα, τα δικά μας κενά;
Καταρχάς, θέλω να αγκαλιάσω νοερά όποιον και όποια νιώθει αυτόν τον φόβο, διότι η ανησυχία του να μην πληγώσουμε ένα παιδί και να μη του μεταφέρουμε τα δικά μας βάρη αποτελεί την πιο βαθιά απόδειξη αγάπης και ενσυναίσθησης. Είναι, πράγματι, το πρώτο βήμα της συνειδητότητας. Αν περιμέναμε να γιατρευτούμε πλήρως για να γίνουμε γονείς, πιθανότατα δεν θα ξεκινούσαμε ποτέ αυτό το ταξίδι, αφού κανείς μας δεν είναι απολύτως έτοιμος ή αλάνθαστος. Η γονεϊκότητα λειτουργεί ως ο πιο δυνατός θεραπευτικός καθρέφτης, καθώς τα παιδιά μας, με τις συμπεριφορές τους, φέρνουν αναπόφευκτα στην επιφάνεια τα δικά μας άλυτα τραύματα. Η λεπτή ισορροπία βρίσκεται στην επίγνωση. Δεν χρειάζεται να είμαστε τέλειοι, αλλά είναι απαραίτητο να παρατηρούμε τον εαυτό μας με συμπόνια. Όταν πιάνουμε τον εαυτό μας να αντιδρά υπερβολικά σε μια συμπεριφορά, η ερώτηση που χρειάζεται να κάνουμε δεν είναι «Τι έπαθε το παιδί;», αλλά «Τι ξύπνησε αυτή τη στιγμή μέσα μου;». Με αυτόν τον τρόπο θεραπευόμαστε μέσα από τη σχέση, γινόμαστε σταδιακά οι γονείς που ίσως χρειαστήκαμε εμείς όταν ήμασταν μικροί, μια διαδικασία που στην ψυχολογία ονομάζεται reparenting και κάνω μια αναφορά στο βιβλίο μου “Τα λάθη που θα κάνεις” από τις εκδόσεις Διόπτρα.
- Στη σύγχρονη Ελλάδα, οι άδειες μητρότητας είναι συχνά μικρές και οι γονείς επιστρέφουν γρήγορα σε εξαντλητικά ωράρια εργασίας. Μπορεί να εφαρμοστεί το Attachment Parenting όταν ο χρόνος που περνάμε με το παιδί μέσα στην ημέρα είναι εκ των πραγμάτων περιορισμένος; Πώς ορίζεται η «ποιότητα» έναντι της «ποσότητας» εδώ;»
Η καθημερινότητα στην Ελλάδα είναι συχνά αμείλικτη για τους εργαζόμενους γονείς και είναι άδικο να φορτώνουμε τους εαυτούς μας με ενοχές για ένα κοινωνικό σύστημα που δεν στηρίζει έμπρακτα την οικογένεια. Ο ασφαλής συναισθηματικός δεσμός δεν απαιτεί να είμαστε είκοσι τέσσερις ώρες το εικοσιτετράωρο κολλημένοι πάνω στο παιδί. Απαιτεί προβλεψιμότητα, ασφάλεια και συναισθηματική διαθεσιμότητα. Όταν ο χρόνος είναι λίγος, η ποιότητα ορίζεται από την αδιαίρετη προσοχή μας. Στο πλαίσιο της Θετικής Διαπαιδαγώγησης προτείνεται ο χρόνος ένας προς έναν, δηλαδή 10-15 λεπτά την ημέρα, όπου αφήνουμε το κινητό στην άκρη, σταματάμε τις παράλληλες δραστηριότητες και βάζουμε την ανάγκη μας για διορθώσεις στο αθόρυβο. Μπαίνουμε απλώς στον κόσμο του παιδιού, ακολουθώντας το δικό του παιχνίδι και τον δικό του ρυθμό. Αυτά τα λίγα λεπτά απόλυτης και ουσιαστικής παρουσίας γεμίζουν το συναισθηματικό δοχείο του παιδιού πολύ περισσότερο από τρεις ώρες συνύπαρξης στον ίδιο χώρο, κατά τις οποίες όμως είμαστε απορροφημένοι από τις οθόνες ή τις υποχρεώσεις μας. Το παιδί δεν μετράει ποτέ τα λεπτά στο ρολόι, μετράει το κατά πόσο ένιωσε ότι το είδαμε και το ακούσαμε πραγματικά.
- Πολλοί από εμάς μεγαλώσαμε με πιο παραδοσιακά ή αυστηρά μοντέλα ανατροφής. Πόσο εύκολο είναι να προσφέρεις «ασφαλή δεσμό» και συναισθηματική κάλυψη στο παιδί σου, όταν εσύ ο ίδιος δεν τα έχεις βιώσει ως παιδί; Απαιτείται μια διαδικασία «επούλωσης» του δικού μας εσωτερικού παιδιού -που αναφέραμε πριν- για να γίνουμε οι γονείς που θέλουμε;
Θα είμαι απόλυτα ειλικρινής μαζί σας. Είναι εξαιρετικά δύσκολο, αλλά ταυτόχρονα είναι απολύτως εφικτό. Όταν έχουμε μεγαλώσει με αυστηρά ή ακόμα και τιμωρητικά μοντέλα, το νευρικό μας σύστημα έχει μάθει να λειτουργεί και να αμύνεται με βάση τον φόβο ή τον έλεγχο. Όταν το παιδί μας έχει μια έκρηξη θυμού (ναι, τα tantrum λεω), η προεπιλεγμένη ρύθμιση του εγκεφάλου μας, μας ωθεί αυτόματα να φωνάξουμε ή να επιβληθούμε τιμωρητικά, επαναλαμβάνοντας μηχανικά αυτό που έκαναν σε εμάς. Η επούλωση αυτού του εσωτερικού βιώματος ξεκινά τη στιγμή που αναγνωρίζουμε το μοτίβο και επιλέγουμε συνειδητά να κάνουμε μια παύση. Αυτή η παύση είναι η πραγματική μας ελευθερία. Σε αυτό ακριβώς το κλάσμα του δευτερολέπτου, έχουμε τη δύναμη να μην επαναλάβουμε το παρελθόν, να πάρουμε μια βαθιά ανάσα και να πούμε στον εαυτό μας ότι δεν θα κάνουμε αυτό που μας βγαίνει αυθόρμητα, αλλά αυτό που έχει ανάγκη το παιδί μας εκείνη τη στιγμή. Είναι μια επίπονη διαδικασία γιατί πηγαίνει ενάντια στην προηγούμενη νευρολογική μας καλωδίωση, όμως κάθε φορά που το καταφέρνουμε, σπάμε τον διαγενεακό κύκλο του τραύματος.
- Οι γονείς που επιλέγουν το Attachment Parenting και τη Θετική Διαπαιδαγώγηση ακούν συχνά σχόλια από το περιβάλλον τους όπως: «Μην το παίρνεις συνέχεια αγκαλιά, θα το κακομάθεις», «Άστο να κλάψει να ανοίξουν τα πνευμόνια του». Πώς μπορεί ένας νέος γονιός να διαχειριστεί αυτή την κοινωνική κριτική και να μείνει πιστός στο ένστικτό του χωρίς να έρχεται σε διαρκή ρήξη με τους κοντινούς του ανθρώπους;
Είναι τόσο εξαντλητικό να νιώθεις την ανάγκη να δικαιολογείς τις επιλογές σου ως γονιός, ειδικά την ώρα που προσπαθείς απλώς να επιβιώσεις από την αϋπνία ή οποιαδήποτε δυσκολία! Πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι η προηγούμενη γενιά έκανε ό,τι καλύτερο μπορούσε με βάση τις πληροφορίες που διέθετε τότε και τα στερεότυπα της εποχής της. Εμείς, σήμερα, ξέρουμε πως δεν μπορεί κάποιος να κακομάθει ένα μωρό προσφέροντάς του αυτό που έχει αναπτυξιακά ανάγκη, δηλαδή τη σωματική εγγύτητα και την επαφή. Όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με τέτοια σχόλια, ένας τρόπος να ανταποκριθούμε είναι να διαφωνούμε με χάρη. Δεν έχουμε καμία υποχρέωση να πείσουμε τους πάντες, ούτε να αναλωθούμε σε ψυχοφθόρους κύκλους αντιπαραθέσεων. Μπορούμε να απαντήσουμε με σταθερότητα και ευγένεια, λέγοντας ότι καταλαβαίνουμε την ανησυχία τους και τους ευχαριστούμε για το νοιάξιμο, αλλά έχουμε αποφασίσει ότι αυτός ο τρόπος λειτουργεί καλύτερα για τη δική μας οικογένεια, και αμέσως να αλλάξουμε θέμα συζήτησης. Η δική μας εσωτερική ηρεμία και αυτοπεποίθηση αποτελούν την καλύτερη απάντηση στην κριτική.
- Υπάρχει ένας έντονος αντίλογος που λέει ότι η άμεση ανταπόκριση σε κάθε κλάμα και η διαρκής εγγύτητα δημιουργεί παιδιά εξαρτημένα ή παιδιά που δυσκολεύονται να αποχωριστούν τους γονείς τους. Τι απαντά η επιστήμη και η δική σας εμπειρία σε αυτόν τον φόβο; Πώς το Attachment Parenting οδηγεί τελικά στην πραγματική ανεξαρτησία;
Αυτός είναι ίσως ο μεγαλύτερος μύθος που στοιχειώνει τους σύγχρονους γονείς, όμως η νευροβιολογία και η θεωρία του δεσμού είναι ξεκάθαρες. Η αληθινή ανεξαρτησία χτίζεται πάνω στη βαθιά, ασφαλή εξάρτηση και στην έγκαιρη ικανοποίηση των πρώιμων συναισθηματικών αναγκών. Ας φανταστούμε τη σχέση μας με το παιδί σαν ένα ασφαλές λιμάνι. Για να τολμήσει το παιδί, ως μικρό καραβάκι, να ανοιχτεί με θάρρος στο άγνωστο πέλαγος της αυτονόμησης, πρέπει να είναι βέβαιο ότι το λιμάνι του είναι σταθερά εκεί, ασφαλές και πάντα ανοιχτό για να το υποδεχτεί όταν τρομάξει, κουραστεί ή ματαιωθεί. Τα παιδιά που είδαν τις ανάγκες τους να καλύπτονται άμεσα και με τρυφερότητα στα πρώτα χρόνια της ζωής τους, αποκτούν τη βαθιά εσωτερική σιγουριά ότι ο κόσμος είναι ένας ασφαλής χώρος και τα ίδια αξίζουν να αγαπηθούν. Όσο πιο ζεστά και σταθερά τα κρατάμε στην αγκαλιά μας όταν μας έχουν ανάγκη, τόσο πιο έτοιμα και δυνατά θα είναι να ανοίξουν τα φτερά τους όταν έρθει η κατάλληλη ώρα.
- Το Attachment Parenting συνδέεται συχνά στο μυαλό του κόσμου με τα μωρά (θηλασμός, babywearing, συγκοίμηση). Πώς μεταφράζεται όμως αυτή η προσέγγιση όταν το παιδί μεγαλώνει, πηγαίνει στο σχολείο και μπαίνει στην προεφηβεία ή την εφηβεία; Πώς αλλάζει η μορφή του «δεσμού»;»
Πρόκειται για μια σπουδαία ερώτηση, καθώς ο συναισθηματικός δεσμός δεν σταματά ποτέ, απλώς μεταμορφώνεται κατά την αναπτυξιακή πορεία. Στη βρεφική ηλικία, η εγγύτητα εκφράζεται κυρίως σωματικά μέσα από τον θηλασμό, το κράτημα στην αγκαλιά και το άγγιγμα, όμως όσο το παιδί μεγαλώνει, η ανάγκη αυτή μετατοπίζεται και γίνεται καθαρά συναισθηματική. Στην προεφηβεία και την εφηβεία, ο νέος ή η νέα έχει την έντονη αναπτυξιακή ανάγκη να απομακρυνθεί, να αμφισβητήσει και να πει τα δικά του «όχι» για να ανακαλύψει την ταυτότητά του. Η δική μας αποστολή σε αυτή τη φάση δεν είναι να κυνηγάμε ούτε να απορρίψουμε, αλλά να παραμείνουμε σταθεροί φάροι. Attachment Parenting στην εφηβεία θα μπορούσε πρακτικά να σημαίνει να ακούμε πολύ περισσότερο από όσο μιλάμε, αποφεύγοντας να δώσουμε έτοιμες λύσεις στα προβλήματα των νέων. Σημαίνει να κάνουμε ερωτήσεις περιέργειας, ρωτώντας το νέο άτομο πώς νιώθει ή τι σκέφτεται να κάνει, αντί να επιβάλλουμε την άποψή μας. Σημαίνει, τελικά, να αντέχουμε τον θυμό χωρίς να τον παίρνουμε προσωπικά, κρατώντας τον έφηβο συναισθηματικά ασφαλή και δείχνοντάς του ότι η αγάπη μας παραμένει ακλόνητη, ακόμα και μέσα στις πιο έντονες διαφωνίες μας.
- Αν ένας γονιός που μας διαβάζει αυτή τη στιγμή νιώθει ότι έχει «κολλήσει» στην παγίδα του λάθους και των ενοχών, ποια συμβουλή ή σκέψη θα θέλατε να κρατήσει σαν φυλαχτό για την επόμενη δύσκολη μέρα;
Θα του ζητούσα να κρατήσει στην καρδιά του αυτό ακριβώς που αποτέλεσε την αφορμή για να γράψω το βιβλίο μου: Ο στόχος στη γονεϊκότητα δεν είναι η τελειότητα, αλλά η σχέση. Και η σχέση αυτή χτίζεται και δυναμώνει κυρίως μέσα από τα λάθη μας και τον τρόπο που επιλέγουμε να τα διαχειριστούμε. Κανένα παιδί στον κόσμο δεν χρειάζεται έναν τέλειο και αλάνθαστο γονιό, έχει ανάγκη έναν αυθεντικό γονιό, που έχει το σθένος να πέφτει και να ξανασηκώνεται. Όταν επιτρέπουμε στον εαυτό μας να κάνει λάθη, διδάσκουμε με τον πιο ζωντανό τρόπο στο παιδί μας πώς να αντιμετωπίζει τις δικές του αποτυχίες με αυτοσυμπόνια και ανθεκτικότητα. Συγχωρήστε, λοιπόν, τον εαυτό σας, διότι κάνετε την πιο απαιτητική και όμορφη δουλειά στον κόσμο, και να θυμάστε ότι ο αρκετά καλός γονιός είναι ήδη υπεραρκετός.
- Το Attachment Parenting συχνά παρερμηνεύεται ως μια προσέγγιση που απαιτεί την πλήρη εξάντληση του γονιού προς όφελος του παιδιού. Πώς συνδέεται η αυτοφροντίδα του γονιού με τη θετική διαπαιδαγώγηση; Μπορεί ένας εξουθενωμένος γονιός να είναι «θετικός» γονιός;
Θα γίνω ωμή αλλά (ελπίζω) ρεαλιστική. Όχι. Δεν μπορούμε να αντλήσουμε νερό από ένα άδειο πηγάδι. Η αυτοφροντίδα δεν αποτελεί κάποιου είδους πολυτέλεια ή εγωιστική πράξη, αλλά είναι η βασική προϋπόθεση για να μπορέσει να αποδώσει η Θετική Διαπαιδαγώγηση. Αν το δικό μου νευρικό σύστημα είναι διαρκώς στα κόκκινα λόγω της αϋπνίας, του συσσωρευμένου άγχους και της παντελούς έλλειψης προσωπικού χώρου, είναι βιολογικά αδύνατον να προσφέρω την απαραίτητη συρρύθμιση στο παιδί μου όταν εκείνο κατακλύζεται από τα δικά του έντονα συναισθήματα. Εδώ υπενθυμίζω πάντοτε την οδηγία ασφαλείας στα αεροπλάνα, που μας λέει να φορέσουμε πρώτα τη δική μας μάσκα οξυγόνου και μετά να βοηθήσουμε το παιδί μας. Το να θέτουμε ξεκάθαρα όρια για την προστασία των δικών μας αντοχών, εξηγώντας για παράδειγμα ότι τώρα χρειαζόμαστε δέκα λεπτά ησυχίας, αποτελεί ένα σπουδαίο μάθημα, καθώς διδάσκει στο παιδί τον υγιή σεβασμό των ορίων του εαυτού και των άλλων.
- Πολλοί γονείς φοβούνται ότι μια έντονη φωνή ή μια λανθασμένη αντίδραση θα «τραυματίσει» ανεπανόρθωτα τη σχέση τους με το παιδί. Ποια είναι τα βήματα για μια σωστή και αποτελεσματική επανόρθωση της σχέσης αφού έχει γίνει το λάθος;
Στις ανθρώπινες σχέσεις οι ρωγμές είναι αναπόφευκτες, όμως μέσα από αυτές τις ρωγμές είναι που μπορεί να περάσει το φως, και το φως δεν είναι άλλο από την πολύτιμη διαδικασία της επανόρθωσης. Μια αποτελεσματική επανόρθωση ακολουθεί συνήθως τα εξής βήματα: Πρώτα απ’ όλα, οφείλουμε να ηρεμήσουμε εμείς οι ίδιοι, καθώς είναι εντελώς άσκοπο να ζητήσουμε συγγνώμη αν μέσα μας βράζουμε ακόμα. Έπειτα, κατεβαίνουμε συνειδητά στο ύψος του παιδιού, ερχόμαστε κοντά του και διατηρούμε οπτική επαφή. Το επόμενο και πιο κρίσιμο βήμα είναι να αναλάβουμε την ευθύνη των πράξεών μας καθαρά, χωρίς να χρησιμοποιήσουμε τη λέξη «αλλά». Λέμε, για παράδειγμα, ότι λυπούμαστε πολύ που χάσαμε την ψυχραιμία μας και φωνάξαμε, χωρίς να προσθέσουμε ότι αναγκαστήκαμε να το κάνουμε επειδή εκείνο δεν μάζεψε τα παιχνίδια του, καθώς αυτό το «αλλά» ακυρώνει τη συγγνώμη και μεταθέτει άδικα το βάρος στο παιδί. Στη συνέχεια, ακούμε το συναίσθημά του, αναγνωρίζοντας ότι μπορεί να ένιωσε άσχημα ή να τρόμαξε με τη φωνή μας, και κλείνουμε τη διαδικασία με την επανασύνδεση, προσφέροντας μια αγκαλιά ή ένα χάδι, εφόσον το παιδί δείξει έτοιμο να το δεχτεί. Βλέπετε πόσα βήματα χρειάστηκαν πριν φτάσουμε στην επανασύνδεση ή τη λύση; Αυτή η αλληλουχία αποδεικνύει στην πράξη τη βασική μας αρχή, που είναι η σύνδεση πριν από την επανόρθωση, διδάσκοντας στο παιδί ότι οι σχέσεις μας είναι ανθεκτικές και οι άνθρωποι αναλαμβάνουν την ευθύνη των λαθών τους.
- Στην εκδήλωση αναφερθήκατε στη μεγάλη παρεξήγηση γύρω από τη θετική διαπαιδαγώγηση, την οποία πολλοί μπερδεύουν με την ανεκτικότητα ή την παντελή έλλειψη ορίων. Πώς μπορεί ένας γονιός να βρει στην πράξη τη χρυσή τομή ανάμεσα στο να είναι ευγενικός, σεβόμενος το παιδί και ταυτόχρονα σταθερός, τηρώντας τα όρια;
Πρόκειται για έναν εξαιρετικά διαδεδομένο μύθο που χρειαζόμαστε διαρκώς να καταρρίπτουμε, καθώς η Θετική Διαπαιδαγώγηση δεν έχει καμία σχέση με την επιτρεπτικότητα, αλλά βασίζεται απόλυτα στην ισορροπία της καλοσύνης και της σταθερότητας ταυτόχρονα. Η καλοσύνη εκφράζει τον απόλυτο σεβασμό προς το παιδί, την προσωπικότητα και τα συναισθήματά του, ενώ η σταθερότητα εκφράζει τον σεβασμό προς τον εαυτό μας, τις ανάγκες της κατάστασης και τους κανόνες του πλαισίου. Το μυστικό για να βρούμε αυτή τη χρυσή τομή στην πράξη είναι να αντικαταστήσουμε το «αλλά» με τη λέξη «ΚΑΙ». Εδώ οι περισσότεροι χρειάζονται ένα παράδειγμα αν θες να το συμπεριλάβεις. Ας φανταστούμε τη καθημερινή συνθήκη όπου το παιδί αρνείται να φύγει από την παιδική χαρά. Αν του πούμε ότι φεύγουμε αμέσως και δεν θα το ξαναφέρουμε, λειτουργούμε αυταρχικά, δηλαδή με σταθερότητα αλλά χωρίς καθόλου καλοσύνη. Αν το αφήσουμε να παίξει κι άλλο απλώς για να μη κλαίει ή φωνάζει, λειτουργούμε επιτρεπτικά, δηλαδή με καλοσύνη αλλά χωρίς σταθερότητα. Η Θετική Διαπαιδαγώγηση μας δείχνει τον τρίτο δρόμο, όπου λέμε στο παιδί με ηρεμία: “Βλέπω πόσο πολύ θύμωσες επειδή πρέπει να φύγουμε και καταλαβαίνω ότι περνάς υπέροχα και θέλεις να μείνεις κι άλλο. Ταυτόχρονα, η ώρα πέρασε και χρειάζεται να επιστρέψουμε στο σπίτι. Θέλεις να κρατήσεις εσύ τα κλειδιά του αυτοκινήτου μέχρι να φτάσουμε ή να πάμε προς τα εκεί κάνοντας μεγάλα βήματα σαν γίγαντες;” Με αυτόν τον τρόπο δίνουμε χώρο στο συναίσθημα του παιδιού καθώς έχει κάθε δικαίωμα να δυσαρεστηθεί με τη λήξη του παιχνιδιού, αλλά διατηρούμε το απαραίτητο όριο με απόλυτη σταθερότητα, καλοσύνη και ασφάλεια. Αυτή η συνύπαρξη είναι η σταθερή μας πυξίδα.