Άντζι Χομπς: «Ο Αριστοτέλης θα ενθουσιαζόταν με την τεχνητή νοημοσύνη, αρκεί να μη γινόμασταν δούλοι της»

Άρθρο του Γιώργου Πολυμενέα στο tovima.gr

Σε έναν κόσμο που καθοδηγείται ολοένα περισσότερο από αλγόριθμους, η Angie Hobbs επιστρέφει στον Αριστοτέλη για να μιλήσει στο Lyceum Project για την ελευθερία, την παιδεία και όσα δεν μπορούν να υποκαταστήσουν οι μηχανές.

Ο Αριστοτέλης αναζητούσε τις προϋποθέσεις της ανθρώπινης ευδαιμονίας και τη σχέση του ατόμου με την κοινότητα. Σήμερα, σε έναν κόσμο όπου η τεχνητή νοημοσύνη μετασχηματίζει με πρωτοφανή ταχύτητα την εργασία, την εκπαίδευση και την καθημερινή ζωή, τα ερωτήματα αυτά επιστρέφουν με νέα ένταση.

Η Άντζι Χομπς, Ομότιμη Καθηγήτρια Δημόσιας Κατανόησης της Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Σέφιλντ και μία από τις σημαντικότερες σύγχρονες μελετήτριες της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας, θεωρεί ότι ο Σταγειρίτης παραμένει ένας πολύτιμος συνομιλητής για τα διλήμματα του 21ου αιώνα.

Με αφορμή τη συμμετοχή της στο Lyceum Project του World Human Forum, εξηγεί στο ΒΗΜΑ γιατί η τεχνητή νοημοσύνη δεν μπορεί να υποκαταστήσει την ανθρώπινη κρίση, τους λόγους για τους οποίους η εκπαίδευση οφείλει να καλλιεργεί την κριτική σκέψη και πώς η φιλοσοφία μπορεί να λειτουργήσει ως πυξίδα σε μια εποχή τεχνολογικής επιτάχυνσης και κοινωνικής αβεβαιότητας.

Στο Lyceum Project θα μιλήσετε για τον Αριστοτέλη, την ευδαιμονία και τη σημασία των ιδεών του στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Πώς παραμένουν επίκαιρες οι ιδέες του Αριστοτέλη σήμερα, όταν ζούμε σε κοινωνίες που ενθαρρύνουν ολοένα και περισσότερο τον ατομικισμό, τον κυνισμό και την αδιαφορία απέναντι στις υποχρεώσεις του καλού πολίτη;

Οι ιδέες του Αριστοτέλη παραμένουν πιο επίκαιρες από ποτέ! Νομίζω ότι θα τον γοήτευε η τεχνητή νοημοσύνη και οι δυνατότητές της.  Άλλωστε, στα Πολιτικά Νικομάχεια (1.4), διατυπώνει την υπόθεση ύπαρξης εργαλείων που λειτουργούν αυτόνομα και μπορούν να προβλέπουν τις ανθρώπινες ανάγκες. Ωστόσο, θα ξεκαθάριζε ότι, αν δεν διαθέτουμε έστω μια λειτουργική αντίληψη για το τι σημαίνει ατομική και συλλογική ευημερία, δεν μπορούμε να γνωρίζουμε τι θέλουμε να κάνει η τεχνητή νοημοσύνη για εμάς, ούτε ποιες (προσομοιωμένες) δεξιότητες, αξίες και αρετές χρειάζεται να της εμφυσήσουμε.

«Χρειάζεται να αναλογιστούμε σοβαρά ποιος είναι ο σκοπός της εργασίας και τι μπορεί -αλλά και τι δεν μπορεί- να κάνει το χρήμα».

Θα τόνιζε, ακόμα, ότι η ατομική μας άνθηση προϋποθέτει την πληρέστερη δυνατή πραγμάτωση όλων των ικανοτήτων μας (της λογικής, του συναισθήματος, της φαντασίας και του σώματος) και ότι αυτό δεν είναι εφικτό αν προσπαθούμε να εκχωρήσουμε τη σκέψη και τη δημιουργικότητά μας αλλού ή αν αποτυγχάνουμε να δημιουργήσουμε αληθινές φιλίες με αληθινούς ανθρώπους. Επομένως, ο Αριστοτέλης θα ήταν ενθουσιασμένος με την τεχνητή νοημοσύνη, εφόσον τη χρησιμοποιούμε ως εργαλείο. Διαφορετικά, θα καταλήξουμε να γίνουμε δούλοι είτε της ίδιας είτε -και αυτός είναι ο άμεσος κίνδυνος- των ανθρώπων που την κατέχουν και τη διαχειρίζονται.

Πράγματι, ένα από τα παράδοξα της τεχνητής νοημοσύνης είναι ότι, ενώ έχει τη δυνατότητα να απελευθερώσει ορισμένες από τις πιο δημιουργικές πλευρές του ανθρώπου, συχνά φαίνεται να τον ωθεί να εργάζεται ακόμη περισσότερο, ώστε να γίνει πιο αποδοτικός και να παραμείνει ανταγωνιστικός. Τι μπορούν να περιμένουν οι πολίτες από μια κοινωνία που αντιμετωπίζει ολοένα και περισσότερο τη μετρήσιμη απόδοση ως το υπέρτατο κριτήριο αξίας;

Μπορούν να περιμένουν μια κοινωνία που γνωρίζει την τιμή των πάντων και την πραγματική αξία του τίποτα. Καμία τεχνολογική καινοτομία δεν μπορεί πραγματικά να μας βοηθήσει ή να μας απελευθερώσει αν δεν διαθέτουμε έστω μια στοιχειώδη αντίληψη για το πώς μοιάζει μια ζωή που ευδοκιμεί, τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο, και πώς η τεχνολογική αυτή καινοτομία εντάσσεται σε αυτή τη μεγαλύτερη εικόνα.

Πρέπει να σκεφτούμε τι ακριβώς θέλουμε να πετύχει η αυξημένη «αποδοτικότητα», για ποιον λόγο ανταγωνιζόμαστε και τι ακριβώς διεκδικούμε. Χρειάζεται να αναλογιστούμε σοβαρά ποιος είναι ο σκοπός της εργασίας και τι μπορεί -αλλά και τι δεν μπορεί- να κάνει το χρήμα.

Χωρίς αυτή τη βαθιά σκέψη, απλώς θα αυξήσουμε την ποσότητα πραγμάτων που στην πραγματικότητα δεν χρειαζόμαστε και θα μειώσουμε δραματικά την ποιότητα εκείνων που όντως χρειαζόμαστε. Ο φιλόσοφος Τζέρεμι Μπένθαμ προσπάθησε να αναπτύξει μια περίπλοκη ηδονιστική αριθμητική βασισμένη στη μέτρηση του μεγαλύτερου καλού για τον μεγαλύτερο αριθμό ανθρώπων, αλλά ακόμη και ο μαθητής του, ο Τζον Στιούαρτ Μιλ, επισήμανε ότι πρέπει να εισαγάγουμε και την ποιότητα στην εξίσωση, κάτι που φυσικά ανατρέπει κάθε καθαρά ποσοτικό υπολογισμό.

Η Άντζι Χομπς

Πολλοί πανεπιστημιακοί και διανοούμενοι υποστηρίζουν ότι η ανεξέλεγκτη ανάπτυξη των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων και της παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης απειλεί την κριτική σκέψη. Συμμερίζεστε αυτή την ανησυχία και, αν ναι, με ποιους τρόπους;

Πρόκειται για ένα σύνθετο ερώτημα. Από τη μία πλευρά, θα έλεγα ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν μπορεί ακόμη πραγματικά να σκεφτεί -αν και γνωρίζω ότι δεν συμφωνούν όλοι οι ειδικοί με αυτή την άποψη. Σίγουρα, προς το παρόν, δεν είναι ιδιαίτερα καλή στην ερμηνεία του συγκειμένου ή στην εκλεπτυσμένη κριτική ανάλυση κειμένων. Κατά τη γνώμη μου, δεν μπορεί ακόμη να φιλοσοφήσει.

Αν όμως θεωρήσουμε τεμπέλικα ότι μπορεί να κάνει όλα αυτά τα πράγματα και παραμελήσουμε να καλλιεργήσουμε τις δικές μας δεξιότητες κριτικής σκέψης αλλά και δημιουργικότητας, τότε θα βρεθούμε σε πραγματικό αδιέξοδο. Είτε θα καταλήξουμε σε έναν χαοτικό κόσμο όπου ούτε οι άνθρωποι ούτε οι μηχανές θα σκέφτονται καθαρά και με αυστηρότητα, είτε σε έναν κόσμο όπου θα είμαστε ευάλωτοι στη χειραγώγηση από κακόβουλους ανθρώπους που εξακολουθούν να σκέφτονται, αλλά χρησιμοποιούν την κριτική τους ικανότητα για καταστροφικούς σκοπούς.

«Οφείλουμε να αναρωτιόμαστε διαρκώς: “Γιατί θέλω να το πιστέψω αυτό; Ποιος θέλει να το πιστέψω; Ποιος κερδίζει χρήματα από το ότι το πιστεύω;”»

Και φυσικά, αν η τεχνητή νοημοσύνη εξελιχθεί πράγματι ως προς την ικανότητά της να σκέφτεται, τότε θα διατρέχουμε τον κίνδυνο να χειραγωγούμαστε άμεσα από την ίδια, πέρα από τη χειραγώγηση που μπορεί να ασκούν οι άνθρωποι που την κατέχουν και τη λειτουργούν.

Από τη μία πλευρά καθοδηγούμαστε ολοένα και περισσότερο από αλγορίθμους και από την άλλη από την τεχνητή νοημοσύνη. Πού χωρά η ελεύθερη βούληση μέσα σε ένα τόσο αυστηρά δομημένο περιβάλλον; Είμαστε ακόμη ικανοί να σκεφτόμαστε, να επιλέγουμε και να διαμορφώνουμε τη ζωή μας ως πραγματικά αυτόνομα όντα;

Η εκπαίδευση θα είναι καθοριστικής σημασίας εδώ. Χρειαζόμαστε τόσο την πρώιμη εκπαίδευση στο σχολείο όσο και τη διά βίου μάθηση, ώστε να κατανοούμε πώς λειτουργούν οι αλγόριθμοι, πώς ενισχύουν τις πεποιθήσεις μας -είτε είναι αληθείς είτε ψευδείς- και τις συναισθηματικές μας προκαταλήψεις, αλλά και πόσο σημαντικό είναι να ελέγχουμε την αξιοπιστία των πηγών μας και να αναζητούμε εναλλακτικές οπτικές.

Πρέπει να δώσουμε στους νέους ανθρώπους, και βεβαίως και στους μεγαλύτερους, τα εργαλεία για να διαπερνούν την παραπλάνηση των επιτήδειων που επιχειρούν να μας εξαπατήσουν, να μας διχάσουν και να μας χειραγωγήσουν. Οφείλουμε να αναρωτιόμαστε διαρκώς: «Γιατί θέλω να το πιστέψω αυτό; Ποιος θέλει να το πιστέψω; Ποιος κερδίζει χρήματα από το ότι το πιστεύω;»

«Χρειάζεται να εξηγούμε στους φοιτητές μας τη ζωτική σημασία της πραγματικής παιδείας για τη σημερινή και τη μελλοντική τους ευημερία, αλλά και για την ευημερία της κοινωνίας».

Και δεν πρέπει ποτέ να ξεχνάμε τι θα μας έλεγε ο Αριστοτέλης για την τεχνητή νοημοσύνη: να τη διατηρούμε ως εργαλείο και να τη χρησιμοποιούμε για προτάσεις ή για να εξοικονομούμε χρόνο, για παράδειγμα στη συλλογή και ταξινόμηση δεδομένων ή σε συγκεκριμένες εργασίες. Όχι όμως να εκχωρούμε σε αυτή τη σκέψη μας. Αν το κάνουμε, θα χάσουμε την ικανότητά μας να παίρνουμε αποφάσεις βασισμένες σε ακριβείς πληροφορίες και ώριμο αναστοχασμό. Και σε αυτή ακριβώς την ικανότητα, θα έλεγε ο Αριστοτέλης, βρίσκεται η αληθινή ελευθερία.

Εξακολουθούμε να εκτιμούμε τη γνώση και τη μάθηση; Πολλοί πανεπιστημιακοί, ιδιαίτερα στις ανθρωπιστικές επιστήμες, αναφέρουν ότι γίνεται ολοένα και δυσκολότερο να πείσουν τους φοιτητές να μην βασίζονται στην τεχνητή νοημοσύνη για τη συγγραφή εργασιών. Τι αποκαλύπτει αυτό για τη σχέση μας με την εκπαίδευση σήμερα;

Ναι, αυτό με λυπεί βαθιά. Δίδαξα στα πανεπιστήμια του Κέιμπριτζ, του Γουόρικ και του Σέφιλντ για σχεδόν σαράντα χρόνια και πάντοτε προσπαθούσα να εμφυσήσω στους φοιτητές μου το αίσθημα του θαυμασμού και της χαράς που προσφέρει η πνευματική και δημιουργική εξερεύνηση.

Αν προσπαθήσεις να εκχωρήσεις αυτή τη διαδικασία αλλού, όχι μόνο είναι πιθανό να καταλήξεις με ένα άχρωμο και επαναλαμβανόμενο κείμενο, το οποίο ίσως αρχικά διαβάζεται ευχάριστα αλλά συνήθως στερείται ουσιαστικού περιεχομένου και τεκμηρίωσης (καμία απάντηση που έχει παραχθεί από τεχνητή νοημοσύνη στα δικά μου θέματα δεν έχει ακόμη λάβει άριστη βαθμολογία), αλλά στερείς και από τον εαυτό σου αυτή τη χαρά, τον θαυμασμό και τη δυνατότητα πνευματικής, δημιουργικής και ηθικής ανάπτυξης.

Χρειάζεται να εξηγούμε στους φοιτητές μας τη ζωτική σημασία της πραγματικής παιδείας για τη σημερινή και τη μελλοντική τους ευημερία, αλλά και για την ευημερία της κοινωνίας.

Η πρόσβαση στην επιστημονική γνώση είναι ευκολότερη από ποτέ στην ανθρώπινη ιστορία. Την ίδια στιγμή, όμως, η δυσπιστία απέναντι στην επιστήμη, τους ειδικούς και τους επιστημονικούς θεσμούς φαίνεται ισχυρότερη και πιο επιθετική από ποτέ. Σας ανησυχεί αυτό;

Αναμφίβολα. Πρέπει να αντιλαμβανόμαστε τη ζοφερή ειρωνεία ότι μεγάλο μέρος αυτής της δυσπιστίας απέναντι στην επιστήμη διαδίδεται από ανήθικους ανθρώπους, οι οποίοι χρησιμοποιούν τις δικές τους ή άλλων τεχνολογικές καινοτομίες για πολιτικά ή οικονομικά οφέλη.

«Πάρα πολλοί άνθρωποι διψούν για κάτι βαθύτερο και πιο ουσιαστικό από τα επιφανειακά συνθήματα».

Η υποκρισία μπορεί να είναι εντυπωσιακή. Ορισμένοι από εκείνους που διαδίδουν παραπληροφόρηση για τα εμβόλια, για παράδειγμα, εμβολιάζονται οι ίδιοι διακριτικά και φροντίζουν να εμβολιάζονται και τα παιδιά τους.

Τέτοια κύματα επιθέσεων απέναντι στην επιστήμη και τη γνώση γενικότερα εμφανίζονται σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας και ποτέ δεν καταλήγουν σε κάτι καλό. Η επιστήμη και οι επιστημονικοί θεσμοί είναι κυριολεκτικά ζωτικής σημασίας για να αντιμετωπίσουμε την κλιματική αλλαγή και τις πανδημίες – μεταξύ πολλών άλλων προκλήσεων. Και η κριτική σκέψη είναι εξίσου ζωτικής σημασίας για να κατανοήσουμε αυτό το γεγονός.

Ο τίτλος σας, Καθηγήτρια της Δημόσιας Κατανόησης της Φιλοσοφίας, αντανακλά τη σημασία του να γίνεται η ακαδημαϊκή γνώση προσβάσιμη πέρα από τους ειδικούς. Είστε αισιόδοξη για το μέλλον της διάδοσης της επιστημονικής γνώσης στο ευρύ κοινό;

Παρά όλες τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε σήμερα, είμαι αισιόδοξη! Για πολλές δεκαετίες συνδύαζα την ακαδημαϊκή μου έρευνα και διδασκαλία με δημόσια δράση σε ένα ευρύ φάσμα μέσων και τομέων. Και φυσικά, τώρα είμαι ιδιαίτερα χαρούμενη που συνεργάζομαι και με το World Human Forum.

Έχω, λοιπόν, άφθονες άμεσες αποδείξεις ότι το ενδιαφέρον για τη φιλοσοφία όχι μόνο παραμένει ζωντανό αλλά και αυξάνεται, καθώς όλο και περισσότεροι άνθρωποι αναζητούν τους τρόπους με τους οποίους η φιλοσοφική σκέψη μπορεί να βοηθήσει τόσο στην προσωπική τους ζωή όσο και στην αντιμετώπιση κοινωνικών και πολιτικών, με την ευρεία έννοια, προκλήσεων.

Πάρα πολλοί άνθρωποι διψούν για κάτι βαθύτερο και πιο ουσιαστικό από τα επιφανειακά συνθήματα, ακόμη κι αν αυτή η βαθύτερη προσέγγιση απαιτεί περισσότερη προσπάθεια και αφοσίωση. Και αυτό το αυξανόμενο ενδιαφέρον είναι ίσως πιο εμφανές από ποτέ στις νεότερες γενιές. Γι’ αυτό, ναι: παρά την ανάγκη για επαγρύπνηση και επιμονή, παραμένω αισιόδοξη.