Συνέντευξη με την Μαρία Μαμαλίκου, Σχολική Ψυχολόγο MSc – Παιδοψυχολόγο
Πριγκίπισσες, ουράνια τόξα, λουλούδια, σπίτια, δέντρα, αυτοκίνητα, καρδιές…. Αυτές είναι μερικές μόνο από τις εικόνες που αποτυπώνουν τα παιδιά στο χαρτί, ξεδιπλώνοντας παράλληλα, τον εσωτερικό τους κόσμο και την αλήθεια τους!! Συνήθως, οι γονείς κοιτούν με διερευνητικό ενδιαφέρον τα παιδικά ιχνογραφήματα (ζωγραφιές) και προσπαθούν να τα αξιολογήσουν ή να δώσουν κάποια ερμηνεία! Ποιες είναι οι ανάγκες, οι επιθυμίες, οι κρυφοί τους φόβοι, τα συναισθήματά τους; Η Μαρία Μαμαλίκου, σχολική Ψυχολόγος και Παιδοψυχολόγος δίνει απαντήσεις σε όλα όσα θέλουμε να γνωρίζουμε για τον παραμυθένιο και πολύχρωμο κόσμο των παιδιών μας…
Γιατί ζωγραφίζουν τα παιδιά;
Για τα παιδιά η ζωγραφική αποτελεί μια φυσιολογική δραστηριότητα η οποία συνοδεύεται από μεγάλη ευχαρίστηση. Τα παιδιά ζωγραφίζουν προσπαθώντας να εκφράσουν τα συναισθήματα τους τα οποία δυσκολεύονται να εκφράσουν μέσα από τις λέξεις. Εκφράζουν τους φόβους, τις χαρές, τα όνειρα, τις ελπίδες. Mε τις ζωγραφιές τους ανακαλύπτουν τον κόσμο και βρίσκουν τη θέση τους σε αυτόν.
Η ζωγραφιά αποτελεί μια δίοδο επικοινωνίας για τα παιδιά και τα σχέδια αναπαριστούν στοιχεία της προσωπικότητας και του χαρακτήρα τους. Οι ζωγραφιές των παιδιών είναι μοναδικές και μπορούν να μας δώσουν σημαντικές πληροφορίες σχετικά με τους μικρούς καλλιτέχνες.
Πολλοί γονείς διερωτώνται αν το παιδί τους ζωγραφίζει καλά ή αν συμβαδίζει το ταλέντο του με την ηλικία του. Υπάρχουν συγκεκριμένα εξελικτικά στάδια της παιδικής ζωγραφιάς και ποια είναι αυτά;
Τα παιδιά με βάση το αναπτυξιακό στάδιο στο οποίο βρίσκονται έχουν τον δικό τους τρόπο έκφρασης ο οποίος και συμβαδίζει με την ανάπτυξη των ικανοτήτων τους. Κατά καιρούς έχουν προταθεί διάφορα στάδια και τα χαρακτηριστικά της παιδικής ζωγραφικής. Πιο συγκεκριμένα:
Το στάδιο του μουτζουρώματος (2-4 έτη)
Κατά τη διάρκεια αυτού του σταδίου δεν υπάρχει ρεαλισμός στις εικόνες αλλά περισσότερο σημάδια πάνω στο χαρτί. Στις ζωγραφιές φαίνεται να μην αναπαριστάται κάποιο συγκεκριμένο σχήμα αλλά τα παιδιά μπορεί να ονοματίσουν κάποιες μουτζούρες μέσω της φαντασίας τους πχ αυτό είναι ένα αυτοκίνητο, ένα σπίτι κ.α.
Προ-σχηματικό στάδιο (4-7 έτη)
Κατά τη διάρκεια αυτού του σταδίου τα παιδιά προσπαθούν να αναπαραστήσουν στις ζωγραφιές τους πράγματα που βλέπουν στο κόσμο γύρω τους. Μπορεί να ζωγραφίσουν τα πιο απλά πράγματα όπως πρόσωπα, αυτοκίνητα, δέντρα, φορτηγά, σπίτια. Συνήθως δεν υπάρχουν ρεαλιστικές λεπτομέρειες στις ζωγραφιές τους.
Σχηματικό στάδιο (7+)
Κατά τη διάρκεια αυτού του σταδίου τα παιδιά αρχίζουν να ζωγραφίζουν με βάση τις νοητικές αναπαραστάσεις (σχήματα) που έχουν. Για παράδειγμα η νοητική αναπαράσταση της παραλίας μπορεί να περιλαμβάνει, γλάρους, αστερίες, μια μπάλα, ένα καράβι, ανθρώπους που φορούν μαγιό, κλπ.
Ποια συναισθήματα μπορεί να κρύβονται πίσω από μια ζωγραφιά;
Οι έντονες γραμμές στο χαρτί, μπορεί να αποτελούν σημάδια άγχους, δυνατών συναισθημάτων, αποφασιστικότητας ή θυμού, ενώ ή πιο απαλές κινήσεις υποδηλώνουν την ήρεμη κατάσταση του παιδιού.
Στο σχεδιασμό ανθρώπινων φιγούρων, το μέγεθος μπορεί να είναι σημαντικό στοιχείο με τις φιγούρες που είναι μεγαλύτερες στο χαρτί να είναι σημαντικές και κυρίαρχες στη ζωή του παιδιού.
Η απουσία χεριών στις φιγούρες είναι στοιχείο παιδιών που φοβούνται να αντιδράσουν ενώ η παρουσία μεγάλων άκρων μπορεί να αποτελεί στοιχείο επιθετικότητας ειδικά αν οι φιγούρες είναι αυτοπροσωπογραφίες. Τοιουτοτρόπως τα μικρά πόδια είναι ένδειξη ανασφάλειας, αποτελούν στην κυριολεξία τα ανασφαλή «θεμέλια» του παιδιού.
Άλλα στοιχεία των σχεδίων μπορεί να καταδεικνύουν:
Παρορμητικό παιδί: Μεγάλες φιγούρες χωρίς λαιμό και ασυμμετρία των άκρων.
Αγχωτικό παιδί: Σύννεφα, βροχή, πουλιά που πετάνε, φιγούρες χωρίς μάτια.
Ντροπαλό παιδί: Κοντές φιγούρες χωρίς στόμα και μύτη, μικροσκοπικά σώματα και κοντά άκρα.
Θυμωμένο παιδί: Μεγάλα και μακριά χέρια, μεγάλα δόντια, συνοφρυωμένα μάτια και φρύδια.
Ανασφαλές παιδί: Μεγάλο σώμα και μικρό κεφάλι, μικροσκοπικά χέρια και καμπουριαστές φιγούρες.
Οι χρωματικές επιλογές και τα σύμβολα ή σχήματα διαφοροποιούνται ανάλογα με το φύλο;
Όπως θα ήταν αναμενόμενο υπάρχει διαφοροποίηση στο πώς ζωγραφίζουν τα κορίτσια και πώς τα αγόρια. Τα κορίτσια συνήθως ζωγραφίζουν στρογγυλεμένα σχήματα, όπως λουλούδια, καρδιές κ.α, ενώ σχέδια με γωνίες, κουτιά και ίσιες γραμμές είναι χαρακτηριστικά στοιχεία των αγοριών που προτιμούν να ζωγραφίζουν αυτοκίνητα, φορτηγά, αεροπλάνα κτλ. Παράλληλα σε γενικές γραμμές τα παιδιά προτιμούν να αναπαριστούν ανθρώπους του ιδίου φύλου. Επίσης, ερευνητές αναφέρουν ότι τα κορίτσια συνηθίζουν να χρησιμοποιούν περισσότερα χρώματα σε σχέση με τα αγόρια αλλά και παρουσιάζουν μια σαφή προτίμηση προς τα ζεστά χρώματα (πχ ροζ) σε σχέση με τα αγόρια που προτιμούν τα ψυχρά χρώματα (π.χ. μπλε).
Σύμφωνα με τους ειδικούς, τα χρώματα συνήθως απεικονίζουν τη διάθεση ή τον χαρακτήρα του παιδιού. Τι δηλώνει, λοιπόν, κάθε χρώμα;
Μωβ και μαύρο: Η χρήση αυτών των χρωμάτων υποδηλώνει κυριαρχία και προτιμάται από παιδιά που είναι απαιτητικά στη συμπεριφορά τους. Η έντονη χρήση του μαύρου μπορεί να υποδηλώνει μελαγχολία και δυσαρέσκεια.
Μπλε: Η χρήση αυτού του χρώματος γίνεται από παιδιά που χαρακτηρίζονται από ευαισθησία, ικανοποίηση και ηρεμία.
Κόκκινο: Το κόκκινο είναι το χρώμα του ενθουσιασμού και προτιμάται από παιδιά που έχουν ενεργητικότητα, δύναμη και μπορεί να είναι παρορμητικά.
Ροζ: Η χρήση αυτού του χρώματος υποδηλώνει ανάγκη για αγάπη και αποδοχή ενώ προτιμάται συνήθως από τα κορίτσια.
Πράσινο: Είναι το χρώμα των παιδιών που τους αρέσει να διαφοροποιούνται, έχουν καλλιτεχνική τάση και χαρακτηρίζονται από ηρεμία, ανεξαρτησία και επιμονή.
Κίτρινο: Η χρήση αυτού του χρώματος υποδηλώνει θετική σκέψη, αμεσότητα και αισιοδοξία.
Ο αριθμός των χρωμάτων που χρησιμοποιούνται αποτελεί επίσης σημαντικό στοιχείο για τη συναισθηματική κατάσταση του παιδιού. Η χρήση πέντε έως έξι χρωμάτων υποδηλώνει ένα καλό επίπεδο συναισθηματικής ανάπτυξης του παιδιού. Όσο μεγαλύτερη είναι η παλέτα των χρωμάτων, τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανότητα ότι το παιδί βιώνει μια πλούσια γκάμα συναισθημάτων. Αν ωστόσο ένα παιδί που είναι τριών ή τεσσάρων ετών συνηθίζει να ζωγραφίζει μόνο με ένα η δύο χρώματα, θα μπορούσε να είναι ενδεικτικό μιας αρνητικής ή ανικανοποίητης ποιότητας ζωής. Επίσης αν ένα παιδί χρησιμοποιεί μολύβι αντί για χρώματα μπορεί να αποτελεί ένδειξη αρνητικών συναισθημάτων του.
Τι «μαρτυρά» η θέση – τοποθέτηση των σχεδίων στο χαρτί;
Η τοποθέτηση του σχεδίου στην αριστερή πλευρά της σελίδας συνδέεται με το παρελθόν και με τα βιώματα της ανατροφής του παιδιού. Επίσης συνδέεται με το πρόσωπο της μητέρας. Η τοποθέτηση στη δεξιά πλευρά συνδέεται με το ενδιαφέρον για το μέλλον και την ανάγκη για επικοινωνία, ενώ αυτή η πλευρά φαίνεται ότι συνδέεται με τον πατέρα. Η τοποθέτηση των σχεδίων στο κάτω μισό της σελίδας μπορεί να δηλώνει αισθήματα κατωτερότητας ή ανασφάλεια. Η τοποθέτηση των φιγούρων στο μισό πάνω μέρος της σελίδας μπορεί να δηλώνει αισιοδοξία και πλούσια φαντασία.. Ένα παιδί που τοποθετεί επίσης το σχέδιο του σε ικανό μέγεθος και σε περίοπτη θέση στη σελίδα θεωρείται ότι νιώθει ισορροπία και ασφάλεια ενώ σε αντίθεση μικρές φιγούρες ζωγραφισμένες κοντά στις κάτω γωνίες του χαρτιού εκφράζουν συναισθήματα ανεπάρκειας και ανασφάλειας.
Η ανάγκη για έκφραση και δημιουργικότητα είναι κάτι που υπάρχει σε μεγάλο βαθμό στα παιδιά. Μεγαλώνοντας όμως, παρατηρείται πως φθίνει… Γιατί θεωρείτε πως συμβαίνει αυτό; Πώς μπορούμε να ενθαρρύνουμε τα παιδιά μας να συνεχίσουν να ζωγραφίζουν;
Παρότι η ενασχόληση με τη ζωγραφική αποτελεί ένα από τα βασικά μέσα έκφρασης των παιδιών αλλά και μέσο επικοινωνίας αυτών, φαίνεται ότι μεγαλώνοντας αντικαθίσταται από εναλλακτικούς, πιο άμεσους τρόπους έκφρασης. Τα παιδιά τις περισσότερες φορές, μεγαλώνοντας ενθαρρύνονται έμμεσα τόσο από τα πλαίσια που βρίσκονται όσο και από τους σημαντικούς άλλους, με αποτέλεσμα να μειώνουν την ενασχόληση τους με αυτού του είδους τις δραστηριότητες που επιτρέπουν την αβίαστη έκφραση αυτών και να εντάσσονται σε άλλες, πιο δομημένες δραστηριότητες. Οι γονείς θα πρέπει να κατανοήσουν ότι η ενασχόληση των παιδιών με ελεύθερες δραστηριότητες, όπως αυτή της ζωγραφικής ή του παιχνιδιού θα πρέπει να ενισχύονται με κάθε τρόπο, καθώς όχι μόνο ενισχύουν πολύπλευρα τις ικανότητες των παιδιών, αλλά αποτελούν και εναλλακτικό μέσο έκφρασης των συναισθημάτων. Ως εκ τούτου, οι ίδιοι οφείλουν να ενισχύσουν τις ζωγραφικές προσπάθειες των παιδιών ακόμη και σε μεγαλύτερες ηλικίες (π.χ. εφηβεία), καθώς και την επαφή με τις εναλλακτικές μορφές έκφρασης γενικότερα.
